ژاور هنوز زنده است/ بینوایان ویكتور هوگو، بینوایان حسین پارسایی و توهمات جماعت سانسورچی
مناقشه درباره‌ی «بینوایانِ» ویكتور هوگو و اجرای نمایش موزیكال بالا گرفته: از یك طرف نامِ رمان، راه را برای طنازی‌های قلمی باز كرده تا تفسیری چپ‌گرایانه از آن ارائه شود از طرف دیگر اجرای نمایش موزیكال حسین پارسایی در یك هتل، زمینه‌ی تحلیل‌هایی درباره‌ی خصوصی‌سازی تئاتر را فراهم كرده است.
مناقشه درباره‌ی «بینوایانِ» ویكتور هوگو و اجرای نمایش موزیكال بالا گرفته: از یك طرف نامِ رمان، راه را برای طنازی‌های قلمی باز كرده تا تفسیری چپ‌گرایانه از آن ارائه شود از طرف دیگر اجرای نمایش موزیكال حسین پارسایی در یك هتل، زمینه‌ی تحلیل‌هایی درباره‌ی خصوصی‌سازی تئاتر را فراهم كرده است. تفسیر آن‌چه درباره‌ی «بینوایان» گفته و نوشته شده ساده نیست؛ بیشترِ این متن‌ها تركیبی پیچیده از تناقضات و گاه ناآگاهی‌اند و بیشتر از نقدِ اثر، به حواشی اشاره آن دارند. نه «بینوایان» آن‌طور كه برخی می‌گویند رمانی در مدح سوسیالیست‌هاست نه نمایشِ پارسایی نمونه‌ای از تسخیر سالن‌های تئاتر به دست نیروهای بازار آزاد است. این دشمنی با اشخاص است كه پس پشت بیشتر درگیری‌ها به چشم می‌خورد؛ دشمنی همراه با تحقیر با طعم انتقام از مدیر دولتی كه در بخش خصوصی فعالیت می‌كند و از سرمایه‌ی قابل توجهی هم در اجرای نمایش بهره‌مند است. در سرزمینی كه سرمایه برای كار هنری اندك است، موضوع هم فقط محدود به كیفیت نمی‌شود، كه جنگ سر منابع اقتصادی مهم‌تر از توجه به كیفیت است اگرچه طرفین ردای دفاع از كیفیت را به تن می‌كنند.
سوسیالیست حامی بازار !
«هر كسی كه تا ۲۰ سالگی سوسیالیست نشود قلب ندارد و هر كس كه در ۴۰ سالگی سوسیالیست باشد عقل ندارد!» این جمله‌ی نغز را ویكتور هوگوی بزرگوار گفته، همان كسی كه فعلاً و به اشتباه مشهور شده به طرفداری از جنبش چپ در پاریس و حتی برخی، رمانش را دفاعیه از كمون پاریس می‌دانند. اصل ماجرا روشن است: هوگو طرفدار لویی فیلیپ بود و به مناسبت جلوس او بر تخت پادشاهی، شعر سرود. اما لویی فیلیپ همان كسی بود كه با قدرت بخشیدن به بورژوازی و مبارزه با كارگران، آغازگر جدالی طولانی و خون‌بار در فرانسه شد. هم كارل ماركسِ انقلابی هم توكویلِ لیبرال در آن زمان به او تاختند و شیوه‌ی حكمرانی‌اش را با شركت سهامی مقایسه كردند. مشهور است كه در دوران زمام‌داری لویی فیلیپ، پول حرف اول را می‌زد و فساد چنان گسترده بود كه كم‌كم زمینه‌ی شورش در فرانسه را فراهم كرد. این اتفاقات زمانی رخ داد كه هوگو نماینده‌ی مجلس بود و حتی یك روز در خیابان با شورشیان برخورد كرد و از اتفاق برای آنها سخنرانی غرایی كرد. شورشیان از همه قشری بودند: هم بوربون‌ها هم بناپارتیست‌ها، هم سوسیالیست‌ها هم دست‌راستی‌ها و این جبهه‌ی پُراز سوءتفاهم رودرروی شاهی قرار گرفته بود كه فساد را در سراسر فرانسه گسترده كرده بود. ولی هوگو طرفدار لویی فیلیپ بود و مدام به جوانان توصیه می‌كرد به خانه‌هایشان برگردند؛ حتی وقتی خانه‌اش به دست شورشیان اشغال شد آنها را نصیحت كرد كه دست از جدال بردارند و سلطنت لویی فیلیپ را بپذیرند. هوگو مخالفِ انقلابی‌گری بود اگرچه در رمانش، نیروهای اپوزیسیون را از هر جناحی به شكلی رمانتیك و شاعرانه تصویر كرد. این همان تصویری بود كه باعث اعتراض شد: بعدها چپ‌ها هوگو را متهم كردند كه در نمایش زندگی الكَن و ناتوان است و راست‌ها هم او را حامی گروه‌های تندرو دانستند. گوستاو فلوبر می‌گفت كه هوگو در «بینوایان» به «موذی‌های انجیلی» روی خوش نشان داده. این ابهام نتیجه‌ی برخورد ایدئولوژیك با متنی ادبی بود. ولی هیچ‌كدام از این تفاسیر در اصل ماجرا تغییری ایجاد نمی‌كند: «بینوایان» یك اثر ادبی است، یك رمان، كه نویسنده با تمام شخصیت‌هایش همراه است، هم ژاور، هم ژان والژان، هم كوزت، هم تناردیه، هم فانتین، هم ماریوس. هوگو طرفدار انقلاب و انقلابی‌گری نبود، طرفدار سوسیالیست‌ها نبود، رمانش «فقط» درباره‌ی جدال فقیر و غنی نبود. «بینوایان» رمانی بود كه با تحریف تاریخ به نفع برداشتی رمانتیك از وقایع فرانسه نوشته شده بود و اثری ادبی بود كه سرگذشتی احساساتی از شخصیت‌ها را نمایش می‌داد. بله، می‌شود متن را از مؤلف جدا كرد ولی این هم در واقعیت امر تفاوتی ایجاد نمی‌كند: در وادی تفسیر «بینوایان» می‌شود هم با انقلابی‌ها همذات‌پنداری كرد هم با بورژواها همدلی؛ مهم این است كه از كدام زاویه به ماجرا بنگرید! و این، اهمیت متنی را نشان می‌دهد كه با وجود اشاره‌های تاریخی ماهیت ادبی‌اش زایل نشده.
منتقد سانسورچی !
ولی بگذارید به اصل ماجرا برگردیم: اینكه برخی افراد به اسم نقدِ نمایش در نقش سانسورچی ظاهر شده‌اند و خواهان تعطیلی و توقف اجرای «بینوایان» هستند مایه‌ی تأسف است. نمی‌شود در توئیتر و اینستاگرام و محافل خصوصی در نقش آزادی‌خواه و دشمن سانسور ظاهر شد اما به اسم منتقد در رسانه‌های چپ و راست و گاه حتی پشت پرده، خواهان توقیف یك نمایش شد. نمی‌شود در ظاهر از هنر و هنرمند مستقل دفاع كرد اما از عدم مداخله‌ی دولت در عرصه‌ی اجرا گلایه كرد. اشتباه متوجه نشوید: معتقد نیستم كه «بینوایان» نمایشی معترض است، چون اصلا اعتقاد ندارم كه «هنر مستقل»حتما به معنی «هنر اعتراض» است. ولی معتقدم هر نوع كمك دولتی به نمایشی مثل «بینوایان» تضییع حقوق عامه‌ی ملت است و نه فقط باید مانع از كمك مالی دولت به آن شد، كه باید خواهان دریافت مالیات از این نوع نمایش‌ها هم بود. اگر نظام صنفی تئاتر دقیق و درست عمل می‌كرد، با راه‌اندازی صندوقی حمایتی بخشی از مالیات دریافتی از نمایش‌هایی مثل «بینوایان» وارد آن می‌شد تا برای اجراهای تجربی‌تر مصرف شود و از دل تئاتر خصوصی هزینه‌ی تولید تئاتر تجربی تأمین شود. ولی راستش نقص نظام صنفی ربطی به تولیدكننده ندارد. وقتی نمایشی با بودجه‌ی شخصی در سالنی غیر از سالن‌های دولتی اجرا می‌شود و هزینه‌ای چندمیلیاردی را خودش تأمین می‌كند چرا باید دولت در مسیر تولید آن مداخله كند؟ دولت موظف به نظارت است و وظیفه‌‌اش حمایت از آن گروه از آثار نمایشی است كه خواهان دریافت كمك از نهادها هستند. اما حالا در مواجهه با «بینوایان» دم خروس مشخص شده: همه از دولت می‌خواهند تا نقش‌های متفاوت بازی كند؛ هم سرمایه‌گذار باشد هم مدافع حقوق مصرف‌كننده، هم تهیه‌كننده‌ی اثر، هم منتقد و این نقشی است كه دولت هم از آن بدش نمی‌آید. این یك راه‌حل است ولی آن‌وقت با شعارهای آزادی‌خواهانه‌ی ویت‌كنگ‌های كافه‌نشین چه كنیم؟ دولتی كه سرمایه‌ی یك اثر را تولید كند با همین سرمایه، سانسور می‌كند و این، بدترین نوع سانسور است. حاضریم هزینه‌ی این نوع از تولید را بپردازیم؟ یا آن‌وقت در یك بازی سرگیجه‌آور خواهان حذف نقش دولت در نظارت می‌شویم؟ ما كدام طرف ایستاده‌ایم؟ سانسور یا آزادی؟
بینوایان سرگردان !
اما آیا همه‌ی اینها به معنی با كیفیت بودن نمایش «بینوایان» است؟ نه واقعاً؛ «بینوایان» اثری است كه با جاه‌طلبی تولید شده: معلوم است كه سازندگانش برای اجرای پرشور آن فكر كرده‌اند و برای دكور، طراحی نور، موسیقی و حتی آموزش خوانندگی بازیگران (فارغ از موفقیت یا شكست‌شان) وقت گذاشته‌اند. كارگردان توانسته مجموعه‌ای از بهترین‌ها را كنار خودش جمع كند و می‌شود درباره‌ی تولید و تداركات و آماده‌سازی چنین اجرایی حرف زد. نكته‌ی مهم این است كه برخی بدیهیات را بدانیم. مثلاً بدانیم كه تئاتر موزیكال در ایران سابقه‌‌ای غنی دارد ولی جنس اجرای «بینوایان» با «نمایش‌های ایرانی موزیكال» به كلی متفاوت است و این اجرای موزیكال كه ریشه در اُپرا دارد، هم برای تماشاگر هم برای گروه تجربهی تازه و البته ناآشنایی است. در كشوری كه اجرای موزیكال، در سینما، تئاتر و تلویزیون، موجود نیست بازیگر هم برای آن آموزش نمی‌بیند: نه صدا و نه حركات بازیگران ما برای این نوع اجرا اصلاً آماده نیست و پرورش این بازیگران كار سخت و تااندازه‌ای نشدنی است! در دهه‌های ۲۰ و ۳۰ شمسی كلاس‌های تمرین بازیگری، تركیبی از فن بیان، تمرین موسیقی، آواز و حتی رقص (حركات موزون؟) بودند، بنابراین بازیگر با ریتم و تمپوی مناسب این نوع اجرا آشنا می‌شد.
ولی سال‌هاست كه بازیگران ما باید خودانگیخته موسیقی بیاموزند و این آموزش هم بیشتر برای آوازخوانی در گروه‌های موسیقی است نه برای اجرای نمایش. همین‌طور گروه‌های موسیقی ما برای اجراهای موزیكال آماده نیستند، درست مثل كارگردان‌های ما كه مكث و تمركز در این نوع اجرا را از یاد می‌برند و فقط به آوازخوانی بازیگران دل خوش می‌كنند. «بینوایان» تلاش كرده جای خالی این نوع اجرا را پر كند، اجرایی متكی به موسیقی اركسترال كه بازیگر باید در آن بازیگر-خواننده باشد و در هارمونی با اركستر، جای خودش را پیدا كند. ضمن اینكه زبان نمایش باید به زبانِ شعریِ نمایشی تغییر كند؛ زبانی كه با یك‌بار شنیدن قابل فهم باشد و بازیگر هم از عهده‌ی اجرای آن بربیاید.
۱ مشكل اول نمایش موزیكال «بینوایان» طراحی صداست و این طراحی صدا، فقط به دلیل بالا بودن موسیقی اركستر نیست كه اصولا طراحی سالن به ضرر آن تمام شده. این واضح است كه صدای موسیقی در «بینوایان» تیز و بالاست و تمام آوازها را می‌پوشاند. بنابراین اصلاً مهم نیست كه بازیگر داد می‌زند یا نجوا می‌كند؛ بخش عمده‌ای از كلام او زیر بار موسیقی شنیده نمی‌شود. سالن، هیچ كمكی به طراحی صدا نكرده و موسیقی و صدای بازیگر، در یك سطح به گوش تماشاگر/شنونده می‌رسد و هیچ بُعدی با صدا ایجاد نمی‌شود. به‌نظرم می‌شد این نقص را از طریق تنظیم مناسب قطعات (كمی) برطرف كرد. اما حالا انتخاب موسیقی پرحجم با سازبندی‌های متنوع، در خدمت نمایش نیست و تماشاگر/شنونده بیشتر در معرض یك كنسرت است تا یك نمایش.
۲ و خب، این وسط صدای ناآماده‌ی بازیگران و خارج خواندن آنها عذاب مضاعف است. بیشتر بازیگران در خوانندگی ناواردند در نتیجه ذهن آنها درگیر بازی نیست و بیشتر روی «خواندن» متمركزند. بنابراین اكت قابل توجهی از آنها نمی‌بینیم و چون به خوانندگی هم تسلط ندارند، آواز دلنوازی هم از آنها نمی‌شنویم. بازیگری كه برای اجرای موزیكال تربیت و آماده نشده به شكل مصنوعی دیالوگ‌ها را ادا می‌كند چون هم نگران فراموشی دیالوگ‌هاست هم از دست دادن آواز. او باید مدام حواسش به رهبر اركستر باشد تا مبادا از اجرای او عقب بیفتد. بنابراین به جای تمركز روی بازی، به خوانندگی فكر می‌كند و این روند، چیزی جز تصنع به بار نمی‌آورد.
۳ این وسط اشعار هم مهم‌اند. متن نمایشی كه متكی به آواز است باید دو وجه را در نظر بگیرد: هم بازیگری كه آن شعرها را می‌خواند هم تماشاگری كه شاهد بازی است و اشعار را می‌شنود. سختی كار «بینوایان» این است كه هر دو طرف این ماجرا مهارت لازم را ندارند: هم بازیگر هم تماشاگر/ خواننده. راه‌حل درست، شاید، این بود كه در دراماتورژی اشعار راحت‌تری انتخاب می‌شد تا هم بازیگر آنها را راحت‌تر ادا كند هم تماشاگر به سرعت متوجه آن شود. هر نوع قافیه‌پردازی یا انتخاب زبان ناآشنای من‌درآوردی كار درك و فهم را دشوار می‌كند. قبلِ «بینوایان» كنسرت-نمایش «سی» با این مشكل مواجه شده بود: زبان نمایشی آن نه‌فقط قابل فهم نبود كه بی‌ربط به دنیای كُهنی بود كه متن به آن ارجاع می‌داد. اشعار شعرای كهن فارسی برای شنونده قابل فهم بود اما متن نمایشی كه به‌وسیله‌ی نمایشنامه‌نویس معاصر نوشته شده بود غیرقابل فهم بود. «بینوایان» از این تجربه درس نگرفته و برای موسیقی غربی شعر فارسی نامتناسبی درنظر گرفته است كه به كلی جهان اثر را مخدوش می‌كند.
۴ این اغتشاش زبانی البته به اغتشاش روایی هم ربط دارد؛ رمان حجیمی مثل «بینوایان» نیازمند اجرایی بالای دوساعت است، چون پُر است از صحنه‌ها و موقعیت‌ها برای انتقال شخصیت‌ها از یك وضع به وضع دیگر. اجرای موفق، اجرایی است كه بتواند گام‌به‌گام جلو برود و پیرنگ قوی و قدرتمند رمان را در خودش متبلور كند. اما نمایش «بینوایان» محدود به انتخاب صحنه‌های «برگزیده»ی رمان است: صحنه‌هایی كه در هر كدام یك واقعه نمایش داده می‌شود. چنین جرح و تعدیلی در متن، گستردگی موقعیت‌ها را از بین برده است. متن «بینوایان» فشرده شده و این فشردگی هم در زبان نمایش هم در پیرنگ تأثیر گذاشته. بنابراین (مثلاً) می‌شود فكر كرد كه كل صحنه‌های شورش بی‌فایده است. چون در روند كلی نمایش اثرگذار نیست، در حالی‌كه در رمان، این فصل‌ها مؤثرند و بخشی از ایدئولوژی هوگو را شكل می‌دهند. این صحنه‌های منتخب، مشكل دیگری هم ایجاد كرده و آن، نداشتن مكث و سكون در اجراست. به‌جز چند صحنه كه ژان والژان و كوزت را در خلوت می‌بینیم، هیچ مكث و تمركزی روی شخصیت‌ها نمی‌شود و این عدم ایستایی، مانع از شخصیت‌پردازی یا (دست‌كم) همدلی تماشاگر با آدم‌های نمایش و حتی اجازه به مخاطب برای درک رخدادها می‌شود.
۵ و بعد، مشكل اجرا و طراحی میزانسن است. اول اینكه قرار گرفتن گروه موسیقی در بالای سن (به دلیل محدودیت سالن و نداشتن جایگاه ویژه برای گروه موسیقی) تمركز صحنه را از بین برده است. این گروه، بار اضافی در صحنه ایجاد كرده و به دلیل عدم تحرك، آكسوسوار نالازم صحنه است و در تمركز تماشاگر اختلال ایجاد می‌كند. اما مشكل بعد، عمق سن است: نداشتن عمق، مانع از طراحی میزانسن چندلایه شده و اجرا در طول سن گسترش یافته. در صحنه‌های شلوغ، كه آمیخته به نور و رنگ هم هست تمركزی روی صحنه دیده نمی‌شود و بازیگر/خواننده، به خصوص آنها كه مشهور نیستند، در شلوغی گم می‌شوند. تماشاگر باید مدام روی صحنه دنبال بازیگرِ خواننده بگردد و تا او را پیدا می‌كند یكی دیگر از گوشه‌ی دیگر شروع به خواندن می‌كند. این مشكل البته به كارگردانی مربوط است؛ آن‌جا كه تمركز را روی دو طرف صحنه گذاشته و شخصیت‌های اصلی را (در بیشتر اوقات) در گوشه‌ها جا می‌دهد. هر وقت صحنه شلوغ است همه‌چیز گم می‌شود، انگار این شلوغیِ مقهوركننده قرار است مانع دیدن شود!
«بینوایان» با وجود این ضعف‌ها اثر قابل تأملی است؛ نقطه‌ی شروعی است برای تجربهی تازه در تئاتر؛ تئاتری كه از موسیقی پرحجم و دكورهای چشم‌نواز و ستاره‌ها نمی‌هراسد. اگر حواشی غلبه نكند شاید حسین پارسایی در نمایش‌های بعدی‌اش بیشتر روی متن فكر و تأمل كند. اجرای درخشان. متن درخشان می‌خواهد، متنی فكر شده و دقیق. «بینوایان» فقط گام اول است برای رسیدن به اجرای یك متن بهتر.
منبع: روزنامه سازندگی
دیدگاه