مروری بر زندگی و فیلم‌های «فدریکو فلینی»
وب‌سایت یک پزشک نوشت: «من فکر می‌کنم که فیلم‌هایم با قلبی سرشار از احساس وظیفه و عشق به کار ساخته شده‌اند و همین برای من کافی است.» فلینی
فدریکو فلینی بیستم ژانویه ۱۹۲۰، در شهر ریمنی ایتالیا در یک خانواده متوسط متولد شد. پدرش فروشنده دوره‌گرد بود و او دوران کودکیاش را بر دامان مادری متعصب و سرسخت سپری کرد. در هفت سالگی از مدرسه فرار کرده و به یک گروه سیرک پیوست، اما پس از چند روز به والدینش، بازگردانده شد.
«وقتی نوبت نمایش- سیرک- رسید، و روی زانوهای پدرم صدای شیپورها را شنیدم و نور چراغ‌ها را دیدم، کف زدن‌ها، غرش طبل‌ها و همه بی‌منطقی و بی‌دست و پایی مسخره و ریزه و خنده‌دارشان را دیدم، به صورتی گنگ حس کردم که منتظر من بوده‌اند، به نظرم رسید که مرا می‌شناسند.» این ماجرا تأثیری شگرف بر فلینی می‌گذارد، به طوری که سیرک برای او جدی شده و بعدها منبع الهام فیلمساز برای خلق فیلم‌هایش شد. فلینی در مدرسه مذهبی سن وینچترو شروع به تحصیل کرد، اما علاقه‌ای به درس خواندن از خود نشان نمی‌داد. برخلاف میل والدینش به طراحی و نقاشی علاقمند شد:
آن موقع دیوانه‌وار به نقشی علاقمند شده بودم و یکی بعد از دیگری، با مداد رنگی‌هایم نقاشی می‌کردم، پدرم اصلاً به این کار من علاقه نشان نمی‌داد و مرتب می‌گفت که «نقاشی برای دخترها خوب است.» متأسفانه هرگز والدینم برای درک روحیاتم به خود چندان زحمتی ندادند. پدرم تا آخرین لحظات زندگیش با من مانند یک غریبه بود.»
«من مایل بودم خبرنگار شوم، تصورات من از خبرنگار شدن فقط در حد فیلم‌های آمریکایی بود.» اما در روزنامه پیکولو چندان دوام نیاورد. «در پیکولو زیاد نماندم. الگویم سیمنون بود و حوادث برایم بهانه‌ای بود برای نوشتن مطالب طولانی که در آن فضاهایی به سبک مگره را می‌گنجاندم.»
«در مورد رابطه من با جولیتا، می‌توانم بگویم که نه تنها تجسم‌بخش فیلم‌هایم است، الهام‌کننده هم بوده … و «الهام‌دهنده» به معنای بسیار عمیق‌ترش است، به شیوه یک الهه هنر.» پس از ورود نیروهای متفقین به رم و آزاد شدن از سلطه فاشیست‌ها، فلینی با همکاری اورلیو و داوانتزاتی، فروشگاه فانی فیس شاپ را تأسیس کرد، و در آنجا به کشیدن کاریکاتور، پرتره از سربازان آمریکایی پرداخت. در همین فروشگاه با روبرتو روسلینی آشنا شد:
«یک روز در مغازه مشغول کشیدن کاریکاتور یک سرباز آمریکایی بودم، که مردی با چانه نوک‌تیز و صورت رنگ پریده صامت ایستاده بود با چشم‌های کنجکاو، غرق در تفکر. او روبرتو روسلینی بود و مایل بود تا روی فیلمنامه‌ای با او کار کنم.» رم شهر بی‌دفاع- ۱۹۴۵- حاصل این همکاری بود. «هنوز نمی‌دانستم که با وارد شدن او در زندگیم، همه چیز عوض خواهد شد.» رم شهر بی‌دفاع یکی از آثار با ارزش سینمای کلاسیک، و پایه‌گذار مکتب نئورئالیسم در سینما به شمار می‌رود. فلینی علاوه بر نوشتن فیلمنامه،دستیار روسلینی نیز بود. این همکاری در فیلم‌های بعدی روسلینی نیز ادامه یافت. طی سال‌های ۵۰- ۱۹۴۰ فلینی به عنوان نویسنده داستان، فیلمنامه‌نویس، و دستیار کارگردان در تعدادی از فیلم‌های آلبرتو لاتوادا (جنایت جووانی، ایستکوپو)، روبرتو روسلینی (پاییزا، عشق و اروپای ۵۱)، و پیترو جرمی (به نام قانون، راه امید)، حضور داشت. در سال ۱۹۵۰ با کمک و همکاری آلبرتو لاتوادا اولین فیلم خود را با نام روشنایی‌های وارتیه می‌سازد.
«با دیدن روسلینی ضمن کار بود که گمان می‌کنم کشف کردم که فیلمسازی به همان روش صمیمی و مستقیمی که نویسنده می‌نویسد و نقاش نقش می‌زند امکان‌پذیر است.» در حقیقت روسلینی به فلینی کمک کرد تا سرزمین بومی خود- مردم، مناظر و فضای فرهنگی خاص آن- را کشف کند، و نیز سینما را به عنوان یک قالب هنری جدی بشناسد. فلینی بعدها به لطف روسلینی متوجه شد، که فیلم وسیله‌ای ایده‌آل برای بیان اندیشه‌هایش است.
فلینی را می‌توان یک فیلمساز تمام و کمال دانست. صاحب سبک و از بزرگان سینمای کلاسیک جهان. سینمایش الهام گرفته از رؤیاها، خاطرات و تجربه‌های بی‌واسطه اوست که به صورت داستانی به هم می‌پیوندند که نمایشگر احساسات و عواطف درونی انسان‌هاست.
«من خود را کارگردانی حرفهای نمی‌دانم، یعنی آدمی که فیلم‌هایش تنها مبین شغلش است. من خود را یک قصه‌گو می‌دانم، فیلم خلق می‌کنم چون عاشق دروغ گفتن هستم. عاشق ابداع قصه‌ها، عاشق توصیف چیزهایی که دیده‌ام و مردمی که با آنها برخورد کرده‌ام … فیلم‌هایم را از طریق به تصویر کشیدن قسمت‌هایی از زندگی خودم می‌سازم …» آثار فلینی آکنده از اشاره‌های اتوبیوگرافیک هستند. فیلم‌هایش بیان شرح حال خود اوست و نیز تخیلات، ذهنیات، عواطف و احساسات‌اش.
ماهیت اتوبیوگرافیک در آثار فلینی، معنایی فراتر از شرح‌حال‌گویی مستقیم دارد. حتی رویدادها و لحظه‌هایی که فلینی به طور عینی نیز تجربه نکرده، اما در رؤیای او گذشته و جزو علائقش بوده، جزئی از زندگی اوست. سه فیلم ولگردها، زندگی شیرین و هشت و نیم حاوی تصویر آگاهانه‌ای است از چهره‌ی زندگی خود او، نه یک نمایش ظاهری بلکه کاوشی تخیلی در قسمت‌هایی از زندگی، احساسات و عقایدش. با در نظر گرفتن فیلم جاده، شب‌های کابیریا و جولیتای- ارواح، اهمیت شخص جولیتا ماسینا بیش از هر برآوردی است. نه تنها به دلیل ایفای نقش این شخصیت‌ها بلکه به این علت که فلینی بدون او در ذهنش، هرگز این فیلم‌ها را نمی‌ساخت. فلینی هم از آن گروه فیلمسازانی است که برای فیلم‌هایش پایانی در نظر نمی‌گیرند. در واقع این دسته کارگردان‌هابه تأثیر فیلم بر مخاطب، پس از اتمام اثر می‌اندیشند. ادوارد مورای نویسنده کتاب فلینی در این باره می‌نویسد «به دلیل علاقه و ارزشی که فلینی برای رمز و راز و برای عدم قطعیت و ابهام موجود در هستی و نیز قوه درک و هوش تماشاگر قایل است، هیچ‌وقت در فیلم‌هایش پایان مشخصی ندارند، یا راه‌حل‌های معینی ارائه نمی‌دهند.
او حس می‌کند که اگر یک پایان شسته رفته و مشخص ارائه دهد، با تماشاگر خود رفتاری صادقانه نداشته است چرا که او خود در زندگی هیچ‌گاه به راه‌حلی پایدار نرسیده است. فلینی از تخیل تماشاگر استفاده کرده و او را درگیر فیلم می‌نماید، و سرنوشت شخصیت‌ها و پایان داستان را بر عهده مخاطب وامی‌گذارد. او احساس دقیقی از مسئولیت به تماشاگران ارائه می‌دهد، و از آنها می‌خواهد برای سرانجام شخصیت‌های فیلمش تصمیم بگیرند. و اگر فیلم متأثرشان نمود، در اعمال و رفتارشان قطعاً تجدیدنظر خواهند کرد.
«من معتقدم که همه داستان‌هایی که خلق می‌کنم به این قصد مطرح شده‌اند تا نماد یک اضطراب باشند، یک فشار، یک حالت اصطکاک در آنچه که باید رابطه عادی بین مردم باشد. به رغم همه‌چیز، باید راهی برای بهتر کردن رابطه بین آدم‌ها وجود داشته باشد.»
«چنین شخصیت‌هایی، نوعی زندگی سالم و صحیح را در مقابل گونه‌ای ناسالم قرار می‌دهند. شخصیت‌های همه فیلم‌هایم برای یافتن خویش، نوعی هویت شخصی و حیاتی با معناتر تلاش می‌کنند.» منتقدین، دوران فیلمسازی فلینی را به دو بخش مشخص تقسیم می‌کنند: دوره اول با فیلم‌هاش «ولگردان»، «شب‌های کابیریا» و «جاده» که بنیاد فکر و اندیشه آینده او بر پایه آنها استوار است. از سال ۱۹۵۹ دوره‌ی متفاوتی در فیلمسازی فلینی آغاز می‌شود. سه فیلم «زندگی شیرین»، «هشت و نیم» و «جولیتای ارواح»، دوره تکامل ادراک او از زندگی و به عبارت دیگر، دوره تظاهر و درماندگی او در برابر مسأله زندگی است. در این دوره سبک فیلمسازی او تکامل یافته اما از صمیمیت آثار دوره اول فاصله می‌گیرد. تأثیر همکاری با تعدادی از کارگردانان نئورئالیست و بینش خاص این مکتب در آثار فلینی به وضوح قابل مشاهده است. فیلمبرداری در محل واقعی، استفاده از بازیگران غیرحرفه‌ای و … اما آن سبک واقع‌گرایانه محض و آن وفاداری مطلق به جلوه‌ها و نمودهای خارجی، که سینمای کارگردان‌های مذکور را مشخص می‌سازند، از جنبه‌های برجسته آثار فلینی محسوب نمی‌شود.
«برای من نئورئالیسم به معنای نگاه کردن به واقعیت با چشمی صادق است، اما منظور از این واقعیت، تنها واقعیت اجتماعی نیست، بلکه همچنین واقعیت معنوی، واقعیت متافیزیکی و خلاصه هر آنچه انسان در درون خود دارد، را نیز در بر می‌گیرد.» سرانجام فدریکو فلینی در روز نهم آبان ۱۳۷۲، در سن ۷۳ سالگی بر اثر سکته مغزی درگذشت. فیلم‌شناسی:
۱۹۵۰ روشنایی‌های واریته - Variety Lights «داستان‌های افسانه‌آمیز بازیگران نابغه‌ای که دیگر نظیرشان دیده نمی‌شود، مردمانی تقلیدناشدنی». (فلینی)
این فیلم بیشتر فیلم فلینی است تا لاتوادا، چیزی که در این فیلم ارائه می‌شود دنیای مخصوص او، طنز و کیفیت‌های باروکی او، و همدردی‌اش نسبت به موجودات غریب پایمال شده است. علیرغم آراء منتقدین، روشنایی‌های واریته محصول هم‌فکری و همکاری هر دو کارگردان است، و نمی‌توان فیلم را حاصل فلینی یا لاتوادا دانست. با روشنایی‌های واریته فلینی مستقیماً ما را در دنیای تئاتر واریته غوطه‌ور می‌کند، دنیای رؤیاهای حقیر و اغواکننده که کارگردان‌ها (فلینی و لاتاوادا) واقعیتی پررق و برق از این دنیا را به نماش می‌گذارند.آنها به ورای نقاب خود تئاتر نیز- به عنوان یک نهاد اجتماعی- رفته‌اند و درون این قالب هنری را نیز مانند شخصیت‌های فیلمشان برملا کرده‌اند، با تأکید بر حسادت‌های حقیر، دلایل بی‌معنی برای پیروزی و شکست، و مایه‌های اقتصادی در پس جستجو برای یک فرم ناب هنری.
۱۹۵۲ - شیخ سفید - The White Sheik «سال‌های پی‌درپی، با غم و اندوه به شیخ سفید می‌اندیشیدم، فیلمی که دلم می‌خواهد دوباره بسازم، و این بار به تجربه‌ها، و فاصله‌گیری کنونی‌ام، و با میل بازی سبکتر با داستان و شخصیت‌ها.»
شیخ سفید یک بیانیه جدی فلسفی است درباره ماهیت آدم‌ها، و نقش‌هایی که ما ناگزیر به ایفای آنها در زندگی هستیم، بخصوص هنگامی که با خواست‌های برآمده از زندگی اجتماعی هر روزه‌مان روبرو می‌شویم که در تضاد با جاذبه‌های رؤیاهای شخصی ما قرار می‌گیرند، درست همچوم تضاد میان چهره و نقاب.
۱۹۵۳- ولگردان - I Vitelloni «فیلم من فقط انتقادی است از شیوه زندگی ولگردها، نه حکم محکومیتشان.» (فلینی) این فیلم برای فلینی موفقیت‌های چشمگیری به همراه آورد و او را به عنوان یک فیملساز جهانی به شهرت رساند.
دوستان فیلم بر اساس زندگی و خاطرات فلینی و نیز فیلمنامه‌نویسان‌اش شکل گرفته و درباره گروه‌های کوچک جوانانی است که جز ولگردی و پرسه‌زنی بی‌هدف در خیابان‌ها، به هیچ کار دیگری نمی‌خورند و پرداختن به یکنواختی ملال‌آور زندگی‌شان، که تنها با شوخی‌های گاه به گاه، رنگی از تنوع به خود می‌گیرد. داستان این فیلم که در محل زندگی دوره‌ی جوانی فلینی رخ می‌دهد، پدیده‌ای کاملاً جدید است که هم از قید سنت‌های شناخته شده آزاد است و هم قشری را مورد بررسی قرار می‌دهد که تا آن زمان سینما به آن نپرداخته بود: جوانان بی‌سامانی که از لحاظ مادی احساس امنیت می‌کنند ولی از لحاظ معنوی سمت و سویی ثبت و معینی ندارند. «من و سناریست‌هایم هر کدام در سنین نوجوانی خود به ولگردی‌هایی نظیر قهرمانان این فیلم پرداخته‌ایم … و هر کدام نکات گفتنی فراوانی را در سناریو گنجانده‌ایم. حتی فکر تهیه فیلمی از زندگی جوانان بیکار و ولگرد که گفتگوها و تجدیدخاطرات گذشته را در ما به وجود آورد.»
۱۹۵۲ - بنگاه ازدواج، یک اپیزود از فیلم عشق در شهر - Love in the City داستان دختری است یا که تمایل به ازدواج با مردی دیوانه‌ای را دارد، اما وجود روزنامه‌نگاری در این میان مانعی به شمار می‌رود.
۱۹۵۳ - جاده - La Strada «می‌توانم بگویم فیلمی که بیشتر از همه به آن علاقمندم جاده است … و از میان همه شخصیت‌های فیلم‌هایم، جلسومینا طبیعتاً مورد علاقه من است.» جلسومینا دختری خل وضع و دهاتی که در ازای یک بشقاب ماکارونی به زامیانو پهلوان دوره‌گرد، فروخته می‌شود، تا جای خالی خواهرش را پر کند. او همراه زامپانو به سیر و سفر می‌رود و رفته رفته در ارتباط با جامعه انسانی و زامپانو از خود عکس‌العمل نشان می‌دهد. زامپانو طی حادثه‌ای مرد جوانی- بندباز مورد علاقه جلسومینا- را به قتل می‌رساند و جلسومینا تحت تأثیر این عمل عقلش را از دست می‌دهد. زامپانو پس از مدنی او را به حال خود رها می‌کند و سال‌ها بعد، از مرگ جلسومینا باخبر می‌شود.
۱۹۵۵ - کلاهبرداری- Il Bidone داستان سه کلاهبردار اهل رم، که با قصد یافتن گنج‌های مدفون سر دو زن دهاتی کلاه می‌گذارند، لباس کشیشی بر تن می‌کنند تا اعترافات مردم را بشنوند و از این راه برای سر کیسه کردن آنها استفاده کنند. و هنگامی که یکی از آنها درصدد برمی‌آید به دیگران نارو بزند، او را به شدت مضروب و در یک منطقه کوهستانی رهایش می‌کنند تا بمیرد.
۱۹۵۶ - شب‌های کابیریا - Nights of Cabiria کابیریا (با بازی جولیتا ماسینا) یکی از روسپیان خیابان‌گرد رم، رؤیای موفقیت و خوشبختی را در سر می‌پروراند. عاشق مرد جوانی می‌شود و برای ازدواج با او خانه‌اش را می‌فروشد. اما مرد خیانت می‌کند و دار و ندارش را می‌دزدد و او دوباره به خیابان‌ها روی می‌آورد. «می‌خواهم فیلمی بسازم درباره ماجراهای زن کاملاً بدبختی که به طرزی مغشوش و ساده‌دلانه، امیدوار است رفتار مردم با او بهتر شود. می‌خواهم به او بگویم نگاه کن، من تو را گرفتار همه‌گونه غم و اندوه کرده‌ام، اما آنچنان دوست داشتنی‌ات می‌یابم که می‌خواهم ترانه‌ی کوچک عاشقانه‌ای تقدیمت کنم.»
۱۹۶۰ - زندگی شیرین - La Dolce Vita «قصدم این بود که «زندگی شیرین» هم وصیتنامه‌ای باشد و هم اعتراضی» فلینی
۱۹۶۲- وسوسه دکتر آنتونیو، اپیزودی از فیلم بوکاچو ۷۰- Boccaccio '70 زنی طناز از یک پوستر بزرگ تبلیغ شیر، به زیر می‌آید تا دکتر آنتونیو -پیرمرد مجردی را که بر علیه نصب آن اعلام جرم کرده- اغوا کند.
۱۹۶۳ - هشت و نیم - ۸½ «سینما تنها یک رؤیاست» فلینی
۱۹۶۵ - جولیتای ارواح - Juliet of the Spirits داستان زنی به نام جولیتا است که پی به خیانت شوهرش می‌برد و حس می‌کند تمام دنیایش در حال فروریختن است. اما او سعادت و خوشبختی را در درون خویش می‌یابد.
۱۹۶۸ - توبی دامیت، یک اپیزود از فیلم داستان‌های شگفت‌انگیز - Spirits of the Dead فلینی با اقتباس قصه‌ای اخلاقی از آلن‌پو، نویسنده آمریکایی به خلق موجود تنهایی می‌پردازد که نفس وجودی‌اش به مبارزه طلبیدن شیطان است. و هنگامی که زمان موعود فرا می‌رسد شرط را می‌بازد. فلینی در توبی دامیت شیطان را در هیئت یک دختربچه، با پوششی سفید به نمایش می‌گذارد. این فیلم در پی تجسم دنیایی است که همه چیز در آن، تا جایی که امکان دارد قلابی است. دنیایی که در پی ظاهری خوش آب و رنگ، خشونت دهشتناکی را پرورش می‌دهد.
۱۹۶۹ - فلینی: دفتر یادداشت یک کارگردان یک فیلم تلویزیونی که فیلنی آن را برای شبکه NBC آمریکا ساخته است. او در این فیلم به شرح زندگی و مقدمات ساخت فیلم «ساتیریکن» می‌پردازد. این فیلم در سینماها به نمایش درنیامده و به همین دلیل نیز مهجور ماند.
۱۹۶۹- ساتیریکون - Satyricon «این فیلم یک رؤیا خواهد بود. یا فیلم مستندی درباره‌ی یک رؤیا» روایتی از فساد رسم باستان بر زمینه ماجرای رقابت دو دختر دانشجوی جوان، برای دستیابی به پسری خوش‌چهره.
۱۹۷۰- دلقک‌ها - The Clowns «سینما بسیار شبیه سیرک است.» (فلینی)
فیلم تحقیق است در هنر دلقکی سیرک، نگاهی به بازی و صحبت با آن‌هایی که هنوز در این زمینه فعال هستند و نیز دلقک‌های سابق سیرک.
۱۹۷۲ - رم - Roma «می‌خواهم تاریح یک شهر را فراخوانم»
فلینی که در جریان ساختن فیلمی مستند درباره رم است، آمدن خود را به این شهر در بیست سالگی به یاد می‌آورد، دوران پیش از جنگ و رم امروز که با مشکل غول‌آسای ترافیک روبروست.
۱۹۷۳ - آمارکورد - Amarcord فلینی در این فیلم به شهر زادگاه خود، ریمنی بازمی‌گردد و در آن به مرور خاطرات و تخیلات دوران کودکیاش می‌پردازد. این فیلم چهارمین اسکار بهترین فیلم خارجی را برای او به ارمغان آورد.
۱۹۷۶ - کازانوا - Casanova «به نظرم (کازانوا) کامل‌ترین، گویاترین و جسورانه‌ترین فیلم من است» (فلینی)
۱۹۸۷ - تمرین ارکستر - Orchestra Rehearsal «این فیلم را با یگانه امتیاز بزرگ راحتی بیان و سبک برای تلویزیون ساختم.»
۱۹۸۰ - شهر زنان - City of Women «داستانی از جنبش زنان و مردی که خود را اسیر و مورد تهدید آنان می‌یابد.» (فلینی)
۱۹۸۳- و کشتی به راهش ادامه می‌دهد - And the Ship Sails On در سال ۱۹۱۴ یک کشتی کوچک برای به باد دادن خاکستر یک خواننده اپرا به مقصد جزیره‌ای کوچک حرکت می‌کند. مسافران این کشتی، بازرگانان، همکاران خواننده اپرای متوفی، کنت‌ها و شاهزاده‌ها هستند. در بین راه گروهی از آزادیخواهان صربستانی به کشتی پناه می‌آورند، اما یک ناو جنگی اتریشی- مجارستانی برای بازگرداندن این گروه کشتی را غرق می‌کند.
۱۹۸۶ - جینجر و فرد - Ginger and Fred یکی از شبکه‌های تلویزویونی ایتالیا قصد دارد، واریته بزرگی را تهیه کند. به همین دلیل آدم‌های مختلفی (زنان همیشگی آثار فلینی، کشیش‌هایی که معجزه می‌کنند، بازیگران بدل شبیه به ریگان، برژیت باردو، مارسل پروست، مردان قوی‌هیکل شبیه به آرنولد شوایتزینگر با صدای زنانه و … زوج رقصنده‌ای که اینک سالخورده و جدا از هم هستند) از نقاط گوناگون، برای اجرای برنامه دعوت می‌کند. فلینی در این فیلم با انتقاد و تحقیر تلویزیون و نیز ستایش از توانایی‌های همسرش جولیتا ماسینا- در نقش بدل جینجر راجز- همچون اکثر فیلم‌هایش به دنیایی موردعلاقه خویش، نمایش و سینما می‌پردازد. این فیلم روایت نوستالژیک فلینی از «روزهای خوش گذشته و سینمای آن روزها» است. روزهایی که صفحات خاطرات رؤیایی نسل قبل را می‌سازند.
۱۹۸۷ - مصاحبه - Intervista داستان یک روز زندگی یک گروه خبری تلویزیونی در استودیوی فیلمسازی. مصاحبه، فیلم محبوب فلینی، و در شماره ده فیلم برگزیده تمام عمرش میباشد.
۱۹۸۹- آوای ماه «این فیلم درباره شکوه سکوت است.»
منبع: ستاره ها
دیدگاه