پایان یک نسل؛ وداع با جواد عقیلی

نقاشی قهوه‌خانه‌ای از دل فرهنگ عامه بیرون آمد و با روایت داستان‌های مذهبی، حماسی و تاریخی، به یکی از مهم‌ترین شیوه‌های تصویرگری برای مردم تبدیل شد. با این حال، در دهه‌های اخیر و با درگذشت استادان نسل نخست، شمار هنرمندان فعال این حوزه به تدریج کاهش یافت.

جواد عقیلی از جمله معدود چهره‌هایی بود که نه‌تنها به خلق اثر در این رشته هنری پرداخت، بلکه در حفظ و معرفی این میراث هنری نیز نقش بسیار مهمی ایفا کرد.

عقیلی بامداد ۲۶ خردادماه ۱۴۰۵، در ۹۷ سالگی در آمریکا درگذشت. خبر درگذشت او از سوی نزدیکان و خانواده‌اش اعلام شد. او که در یک سال اخیر برای دیدار با خانواده‌ به آمریکا سفر کرده بود، در حالی چشم از جهان فروبست که از او به عنوان «آخرین بازمانده نسل نقاشان قهوه‌خانه‌ای ایران» یاد می‌شد؛ نسلی که نقش مهمی در تداوم و انتقال این هنر به دوره معاصر داشت.

عقیلی متولد سال ۱۳۰۸ بود. او از همان سال‌های نوجوانی به هنر علاقه داشت و در کنار تحصیلات رسمی، دروس قدیم را نیز دنبال می‌کرد. علاقه او به نقاشی از همان دوران شکل گرفت. خودش در سال‌های بعد روایت کرده بود که در مراسم مذهبی و اعیاد، زمانی که در قهوه‌خانه‌های مشهد تابلوهای نقاشی قهوه‌خانه‌ای به نمایش گذاشته می‌شد، ساعت‌ها به تماشای آنها می‌ایستاد. همین مواجهه‌های اولیه، بعدها مسیر هنری او را شکل داد.

با وجود این علاقه، عقیلی مسیر دانشگاهی دیگری را انتخاب کرد. او وارد دانشکده فنی شد و در رشته مهندسی راه و ساختمان تحصیل کرد.

هرچند که ورود به رشته مهندسی باعث نشد که از علاقه او به هنر کم‌ شود. عقیلی همزمان به کلاس‌های هانیبال الخاص در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران می‌رفت تا نقاشی را به شکل آکادمیک نیز بیاموزد.

این تجربه، او را با شیوه‌های نوین آموزش هنر آشنا کرد اما علاقه اصلی‌اش همچنان به هنرهای سنتی و مردمی معطوف بود؛ علاقه‌ای که سال‌ها بعد فرصت بروز جدی پیدا کرد.

عقیلی در یکی از گفت‌وگوهایش گفته بود که سال ۱۳۵۸ از طریق اخبار هنری رادیو متوجه برگزاری کلاس‌های آموزش نقاشی قهوه‌خانه‌ای در مجموعه سعدآباد شد. او این فرصت را غنیمت شمرد و در کلاس‌های عباس بلوکی‌فر - از چهره‌های شاخص نقاشی قهوه‌خانه‌ای - شرکت کرد. 

عقیلی در سال‌هایی وارد این عرصه شد که بسیاری از استادان قدیمی این هنر یا در سال‌های پایانی عمر خود بودند یا دیگر فعالیت چندانی نداشتند. از همین رو، نسل او به حلقه واسط میان استادان قدیمی و علاقه‌مندان نسل‌های بعدی تبدیل شد.

با این حال، زنده‌یاد جواد عقیلی تنها به خلق آثار بسنده نکرد. او به مرور به مجموعه‌داری و حفاظت از آثار نقاشی قهوه‌خانه‌ای نیز روی آورد و بخش مهمی از فعالیت‌هایش را به نگهداری و معرفی این هنر اختصاص داد.

در شرایطی که نقاشی قهوه‌خانه‌ای کمتر مورد توجه قرار می‌گرفت و بسیاری از آثار این حوزه در معرض پراکندگی یا فراموشی بودند، او از جمله افرادی بود که برای حفظ این میراث تلاش کرد.

درگذشت جواد عقیلی تنها از دست رفتن یک هنرمند نیست؛ بلکه یادآور کاهش تدریجی شمار هنرمندانی است که نقاشی قهوه‌خانه‌ای را به عنوان یکی از مهمترین میراث‌ هنری ایران، از نزدیک تجربه کرده و با استادان اصلی این جریان هنری در ارتباط بوده‌اند. او به نسلی تعلق داشت که نقاشی قهوه‌خانه‌ای را نه صرفاً یک سبک هنری بلکه بخشی از حافظه فرهنگی و روایتگری مردمی ایران می‌دانست. نسلی که امروز تنها تعداد بسیار اندکی از آنها باقی مانده‌اند.