قاجاریان را از زبان تاجرزاده انگلیسی بشناسیم

 جیمز جاستینین موریه، دیپلمات و نویسنده بریتانیایی قرن نوزدهم، در سال ۱۷۸۰ میلادی در شهر ازمیر متولد شد و در ۱۹ مارس ۱۸۴۹ در برایتون انگلستان درگذشت. او از مأموران سیاسی بریتانیا در دوران سلطنت فتحعلی‌شاه قاجار بود و به سبب سفرهایش به ایران و نگارش آثار متعدد درباره این کشور شهرت یافت.

پدر او، ایزاک موریه، کنسول انگلستان در استانبول و از بازرگانان فعال در ترکیه بود و زمینه ورود او به فعالیت‌های سیاسی و دیپلماتیک را فراهم کرد. او پس از پایان تحصیلات خود در انگلستان دوباره به ازمیر بازگشت و از سال ۱۷۹۹ تا ۱۸۰۶ در کنار پدرش به تجارت مشغول بود. در همین دوران زبان‌های ترکی و فارسی را به‌خوبی فراگرفت و با فرهنگ و شیوه زندگی مردم منطقه آشنا شد. این آشنایی بعدها در مأموریت‌های دیپلماتیک او در ایران نقش مهمی داشت.

نخستین سفر موریه به ایران در سال ۱۸۰۸ میلادی انجام شد، زمانی که به عنوان منشی مخصوص سر هارفورد جونز بریجز، سفیر بریتانیا، وارد ایران شد. این سفر در دوره حکومت فتحعلی‌شاه قاجار صورت گرفت و موریه در جریان آن از شهرهای مختلفی از جمله تبریز، تهران، اصفهان و شیراز دیدن کرد و مشاهدات خود را درباره اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی ایران ثبت نمود.

او برای بار دوم در سال ۱۸۱۱ همراه با سر گور اوزلی به تهران آمد و حدود شش سال سمت منشی‌گری سفارت بریتانیا در تهران را بر عهده داشت. در برخی دوره‌ها و در غیاب سفیر، مسئولیت اداره سفارت نیز به او سپرده می‌شد. موریه در جریان فعالیت‌های دیپلماتیک خود در مذاکرات و رویدادهای مهم سیاسی آن دوره، از جمله روند شکل‌گیری عهدنامه گلستان و تعیین خطوط مرزی میان ایران و روسیه، حضور داشت. همچنین در انعقاد معاهده‌ای میان ایران و انگلستان نقش داشت. یک سال بعد میرزا ابوالحسن خان شیرازی، سفیر ایران در دربار انگلستان، را در سفر به لندن همراهی کرد. گفته می‌شود همنشینی و معاشرت او با میرزا ابوالحسن خان در این سفر، در شکل‌گیری و نگارش اثر مشهورش «سرگذشت حاجی بابای اصفهانی» تأثیر قابل توجهی داشته است.

معروف‌ترین اثر موریه رمانی با عنوان «ماجراهای حاجی بابای اصفهانی» است که حدود ده سال پس از بازگشت نهایی او به لندن منتشر شد. این کتاب داستانی طنزآمیز درباره شخصیتی خیالی به نام حاجی بابا است و در قالب روایت زندگی او، تصویری از جامعه ایران در دوره قاجار ارائه می‌دهد. موریه ظاهراً این اثر را با هدف انتقاد از برخی ویژگی‌ها و نشان دادن جنبه‌هایی از آداب و رسوم ایرانیان نوشته است. او بعدها دنباله این اثر را با عنوان «ماجراهای حاجی بابای اصفهانی در انگلستان» نیز منتشر کرد.

موریه پس از بازگشت به اروپا، تجربیات و مشاهدات خود از ایران را در قالب چند کتاب منتشر کرد. از جمله آثار مهم او کتاب «سفری از طریق ایران، ارمنستان و آسیای صغیر به قسطنطنیه» در سال‌های ۱۸۰۸ و ۱۸۰۹ است که در سال ۱۸۱۲ در لندن و در ۴۳۸ صفحه به چاپ رسید. این کتاب گزارشی از نخستین سفر او به ایران و مسیرهای طی‌شده در منطقه است و در آن به توصیف شهرها، راه‌ها، اوضاع سیاسی و ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی ایران پرداخته شده است.

او در تاریخ بیستم مارس ۱۸۰۹ می‌نویسد: روز بیستم مارس مقارن با اول سال ایرانیان و عید نوروز بود. در این روز به همین مناسبت امین الدوله دو بشقاب پر از مسکوکات طلا و نقره، هر کدام به طور جداگانه به اضافه چند سینی مملو از شیرینی به عنوان هدیه برای سفیر فرستاد. این هدایا در حدود ششصد و پنجاه پیاستر (یک دلار آمریکا) ارزش داشت که سفیر متقابلا هدایای با ارزش بیشتری برای وی ارسال داشت. شاه به مناسبت عید نوروز به هر کدام از رجال و درباریان خود یک «خلعت» که معمولا عبارت از یک طاق شال یا یک قبا و یا بعضی اوقات یک اسب است اعطا می نماید.

این‌گونه خلعت‌ها توسط امین الدوله به وسیله حاملان مخصوص به شهرهای یزد شیراز اصفهان ارسال می‌گردد. دریافت کنندگان این هدیه ملوکانه بایستی مبلغی به عنوان پیشکش به حامل خلعت پرداخت نمایند. تعداد خلعت های ارسالی تقریبا به نهصد می‌رسد، که میانگین ارزش آنها در حدود سیصد پیاسر تخمین زده می‌شود. به موازات این اقدام، شاه مبلغی سکه نیز در دیوان خانه به افراد مورد توجهش هدیه می نماید. یک کاسه بزرگ پر از مسکوکات طلا و نقره در کنار آرنج او گذاشته می شود و به هر کسی که می خواهد ابراز تفقدی نماید، چنگ خود را در درون کاسه می برد و مشتی از مسکوکات را به وی مرحمت می نماید.»

آثار جیمز موریه امروزه از جمله منابع اروپایی مهم برای شناخت ایران در اوایل دوره قاجار به شمار می‌آیند و اطلاعاتی درباره ساختار حکومت، روابط سیاسی و زندگی اجتماعی آن زمان ارائه می‌دهند، هرچند نگاه او در برخی موارد به خصوص در کتاب «میرزا بابا اصفهانی» با انتقاد و اغراق همراه دانسته شده است.