چرا ناصر ملک‌مطیعی میراث ملی ایران است
اگر به دنبال نمونه‌ای باشیم که قرار باشد به شکلی تمام و کمال، مصائبی که بر تاریخ سینمای ایران روا داشته شده را نشان بدهد، هیچ‌کس بهتر از ناصر ملک‌مطیعی پیدا نخواهیم کرد، بازیگر و کارگردان محبوب سال‌های ۱۳۳۰ تا اواخر دهه ۱۳۵۰ که بعد از پیروزی انقلاب از فعالیت منع شد، اما برخلاف بعضی ستاره‌های دیگر هرگز ایران را ترک نکرد و به جز یک بازگشت کوچک و کوتاه ("نقش نگار"، ۱۳۹۲) هرگز به سینما بازنگشت.
ناصر ملک مطیعی با بر تن کردن این لباس، به عنوانِ "آقا ناصر" ، وارد ناخودآگاه جمعی ایرانیان شد. وقتی به تهران دهه چهل و پنجاه فکر می‌کنید تصویر ناصر ملک‌مطیعی به اندازه پیکان اهمیت دارد، اما برخلاف پیکان که موتورش انگلیسی بود، ملک‌مطیعی، یک محصول وطنی تمام عیار محسوب می‌شد
ناصر ملک‌مطیعی این سکوت طولانی را حاصل جبر روزگار و اکراه شخصی می‌داند.
میراث ملی فقط نوابغ ریاضی، معماران بزرگ، نقاشان جریان‌ساز، ادیبان و فیلمسازانی با محبوبیت جهانی نیستند. چهره‌های فرهنگ عامه، به اندازه همۀ حرفه‌های ذکر شده، در شکل‌گیری مفهومی انتزاعی و بی‌نهایت وسیعی که به نام "ایران" می‌شناسیم، نقش دارند. با این نگاه، ناصر ملک‌مطیعی را باید به عنوان میراث ملی ایرانیان جدی گرفت.
در این میان، هیچ کس به جز خود مردم کوچه‌خیابان - خودآگاه یا ناخودآگاه - به این مسأله اذعان ندارند که ناصر ملک‌مطیعی چیزی ورای بازیگر تعدادی فیلم در قبل از انقلاب است. کافی است رجوع کنید به گوشی تلفن همراهتان و سیل اخبار و عکس‌ها و یادداشت‌های در حمایت از او را ببینید، تازه اگر موبایتان به استیکرهای آشنای ملک‌مطیعی مجهز نباشد.
جوانی ورزیده و خوش‌صورت بعد از چند نقش فرعی در "ولگرد" (۱۳۳۱)، ساختۀ مهدی رییس فیروز، می‌درخشد، اما این کارگردان مهم و ستاره‌ساز سینمای ایران، ساموئل خاچیکیان، است که بازی قابل قبولی در فیلمی خوش‌ساخت و هنوز دیدنی "چهارراه حوادث" (۱۳۳۴) از ملک‌مطیعی می‌گیرد
از چهارراه تا برزخ
پرسونای سینمایی ملک‌مطیعی برای یکی دو دهه آینده شکل گرفته است و کم‌تر کارگردانی قصد تغییر آن را دارد: جوانی نجیب و اهل کار (او یکی از معدود ستاره‌های این دوره است که در فیلم‌هایش حرفه‌ای مشخص دارد) که از فقر به بیراهه کشیده می‌شود اما قبل از این که خیلی دیر شود به راه راست برمی‌گردد و دختری که به او بی‌وفایی کرده را می‌بخشد.
دوربین ملک‌مطیعی را دوست دارد و هر نمایی از او در فیلم - فارغ از این که ملک‌مطیعی در آن چه می‌کند - گیرایی ویژه‌ای دارد که مثلاً در نقش‌هایی که ستارۀ موفق آن سال‌ها، حسین دانشور، بازی می‌کرد دیده نمی‌شود. ملک‌مطیعی برای دوربین ساخته شده است.
در فاصله‌ای کوتاه او در اولین فیلم پلیسی سینمای ایران ("چهارراه حوادث")، در اولین فیلم رنگی تاریخ سینمای ایران ("گرداب")، یکی از اولین تولیدات بین‌المللی سینمای ایران ("ابرام در پاریس") ظاهر می‌شود.
دو پدیدۀ تازه و متفاوت، یکی رواج فیلم‌های موسوم به کلاه مخملی که به لطف "لات جوانمرد" مجید محسنی محبوبیت پیدا کردند و دیگری ظهور فردین، مسیر کارنامۀ ملک‌مطیعی را عوض می‌کنند. اما، چیزی که فردین قبول نکرد - و وقتی هم قبول کرد مردم قبول نکردند - انگار جامه‌ای بود که در اصل به تن ناصر ملک مطیعی دوخته شده بود: لباس جاهلی.
در دهه ۱۳۵۰ شمسی، نقش‌هایش تلخ‌تر و جدی‌تر شدند.
اما خود ملک‌مطیعی یا سرشت او به عنوان یک ستارۀ محبوب ثابت ماند. او آمیزه‌ای بود از شرم و طنز، مثل گری کوپر در سینمای آمریکا، مردی که انگار خجالت می‌کشد دیالوگ‌هایش را بیان کند. وقتی پای یک ستاره در میان باشد، برای مردم اهمیتی ندارد که او قرار است در نقش یک راهزن ظاهر شود یا یک گوژپشت؛ مردم برای دیدن خود ستاره به سینما می‌روند. از این نظر ملک‌مطیعی هیچ‌وقت بینندگان را ناراضی نگذاشت و با یک حرکت سادۀ ابرو و یک غبغب (که در اواخر سال‌های چهل و با بالا رفتن وزنش به یکی از مشخصه‌هایش تبدیل شد) آن‌چه که عموم مردم از او انتظار داشتند را به آن‌ها می‌داد.
اما ناصر ملک‌مطیعی هرگز مخاطبش را دست کم نگرفت. او بیش‌تر از هر ستارۀ دیگری فرق بین فیلم خوب و بد را می‌دانست. وقتی در فیلمی ضعیف بازی می‌کرد، می‌دانست که چیز تازه‌ای به کارنامه‌اش اضافه نکرده و به همان ترتیب برای بازی در فیلم‌های بهتر و حتی ساخت آن‌ها تلاش می‌کرد. چنین بود که "سوداگران مرگ" را ساخت، یکی از جذاب‌ترین و خوش‌پرداخت‌ترین فیلم‌های پلیسی تاریخ سینمای ایران که تأثیر سینمای پلیسی غرب را از صافی تواضع و طنز کارگردان/ستاره‌اش گذرانده است.
استعدادهای او کارگردان‌هایی از طیف‌های مختلف را به خود جذب می‌کرد: هم درس خوانده فرنگ را (هوشنگ کاوسی، تحصیل کرده سینما در فرانسه، او را در "هفده روز به اعدام" کارگردانی کرد) و هم اساتید خودآموخته‌ای مثل ساموئل خاچیکیان. حتی کارگردانان سینمای نوین ایران هم از حضور پررنگ او غافل نبودند. بازی کوتاهش در "قیصر" (۱۳۴۸) نوعی قمار بود که از آن برنده بیرون آمد و در ادامه در فیلم‌هایی از علی حاتمی و ذکریا هاشمی بازی کرد که روی خط باریک سینمای متفاوت و سینمای عامه‌پسند با موفقیتی قابل قبول به پیش می‌رفتند.
در دهه پنجاه او آقا مهدی بود، "شیخ صالح" بود، "غلام ژاندارم" بود، "ترکمن" بود، "همت" بود، "ابرمرد" بود و در نهایت "برزخی" بود. این آخری "برزخی‌ها"ی ایرج قادری، که خاموش شد.
قفس طلایی
هنوز بد و بیراه گفتن به سینمای عامه‌پسند ایران مُدی مرسوم است. برای همین مردی که اگر نه یک خیابان، بلکه لااقل یک سینما باید به اسمش نامگذاری می‌شد، هنوز در هشتاد و هفت سالگی "مسأله" دارد.
تراژدی ملک‌مطیعی که همان تراژدی سینمای ایران و بی‌اعتنایی به خالقان آن است را در بازی اخیر تلویزیون می‌توان دید: دعوت می‌کنند و دعوت نمی‌کنند، ضبط می‌کنند و پخش نمی‌کنند، معذرت می‌خواهند نه برای این که پخش نکرده‌اند بلکه برای این که اصلاً ضبط کرده‌اند، وقتی این‌ها کافی نباشد حتی توبیخ هم می‌کنند.
پخش نکردن مصاحبه با ناصر ملک‌مطیعی بدتر از منع او از بازیگری نیست. اما همه این‌ها به تثبیت بیش‌تر او به عنوان یکی از مهمترین سمبل‌های فرهنگی ایران شش دهۀ اخیر قرن کمک خواهند کرد. شاید بهتر بود به جای این همه تلاش کم‌ثمر، راز محبوبیت را از ناصر ملک‌مطیعی می‌آموختند.
پنج فیلم ناصر ملک‌مطیعی که باید دید:
"چهارراه حوادث" (۱۳۳۴): اولین فیلم مهم خاچیکیان یک ملودرام پلیسی است که تصویری دیدنی از ایران دهه سی می‌دهد و اولین بوسۀ تاریخ سینمای ایران را بین ناصر ملک‌مطیعی و ویدا قهرمانی به نمایش می‌گذارد.
"ستارگان می‌درخشند" (۱۳۳۹): نمونه‌ای خوب از داستان دختر پولدار که عاشق ملک‌مطیعی جدی و زحمت‌کش می‌شود. چند آواز فراموش نشدنی چاشنی فیلم شده است.
"سوداگران مرگ" (۱۳۴۱): این ساختۀ خود ملک‌مطیعی دربارۀ مبارزه با قاچاقچیان هرویین، یکی از بهترین فیلم‌های پلیسی/جنایی دهه چهل محسوب می‌شود.
"رقاصه شهر" (۱۳۴۹): این ساختۀ شاپور قریب، چکیدۀ شمایل سینمایی ملک‌مطیعی (کت و شلوار تیره، کلاه شاپو، تسبیح، پاشنۀ خوابیده و علاقه‌ای توأمان به مجالس مذهبی و مجالس بزم) در نیمه دوم کارنامه‌اش است.
"سه قاپ": (۱۳۵۰): فیلم درخشان و سیاه زکریا هاشمی دربارۀ عده‌ای قمارباز، جایزۀ بهترین بازیگر مرد نقش اول جشنوارۀ سینمایی سپاس را برای ملک‌مطیعی به ارمغان آورد.
اپلیکیشن اندروید "ســــرنا" را از کافه بازار دانلود نمایید
https://cafebazaar.ir/app/ir.farahang.sorna/?l=fa
دیدگاه