عملیات انتحاری/ چگونه کمدی‌های کمال تبریزی جریان ساز بوده‌اند؟
کمدی های کمال تبریزی همیشه به موضوع رابطه ی قدرت و مردم پرداخته اند؛ مرور آنها نشان میدهد که چطور هر کدام از آنها جریان‌ساز بوده اند.
کمال تبریزی کارنامه ی پرمناقش های دارد؛ دوره ی فیلم سازی او که از دهه ی شصت شروع می شود مملو از فیلم هایی است که هیچکدام در امتداد دیگری نیستند، او کم وبیش همه نوع فیلمی ساخته: از فیلم کودک تا فیلم جنگی، از کمدی تا فانتزی، از فیلم معناگرا (چه صفتی!) تا فیلم های جدی با مضامین اجتماعی. در این کارنامه ی رنگارنگ اما کمدی ها بیشتر به چشم می آیند. چرا؟
خب، او سازنده ی تعدادی از جریان سازترین فیلم های تاریخ سینمای ماست. وقتی «لیلی با من است» را کارگردانی کرد کمتر کسی فکر می کرد می شود با جبهه و جنگ شوخی کرد. فیلم تبریزی اولین قدم و البته محکمترین قدم بود: او با تابوها شوخی کرد اما چنان با ظرافت این همکاری را انجام داد که هنوز که هنوز است می شود فیلم را دید و فکر کرد که «لیلی با من است» با چه مهارتی توانسته بدون اینکه عظمت حماسه ی جنگ را زیر سوال ببرد با آدمها شوخی کند و حتی جنبه های معنوی هم به آن بدهد. ادامه ی این راه البته با فیلم های دیگر هموار شد: «لیلی با من است» تابوها را شکست و راه را باز کرد. همانطور که «مارمولک» با همه ی حواشی اش مسیر را برای پرداختن به روحانیون هموار کرد.
«مارمولک» با ایده ی «بینوایان» ساخته شد ولی واقعیت این است که ترکیب تبریزی-پرستویی-قاسمخانی آن را به یک نقطه ی عطف بدل کرد: فیلم نه تنها روحانیون را از مقام قدسی به ساحت عرفی آورد که درباره ی روابط آنها با عامه ی مردم حرف زد. ظرافت های فیلم در بازی و اجرا متجلی شد، آنجا که لباس روحانیت دست وپای رضا مارمولک را برای شیطنت می بست و کارش را سخت می کرد.
ولی این فیلم کنار «زیر نور ماه» اولین نشانه ها برای ورود به عالم روحانیون بود. بله، این روحانی ها هیچ کدام صاحب مقام نبودند و بیشتر، افراد ساده دلی بودند که به مسائل شرعی پاسخ می دادند ولی تا آن زمان هیچکس وارد این عرصه نشده بود. تبریزی با همین فیلم هم باز جنجال‌ساز شد. باز هم نمونه می خواهید؟ خب، «خیابانهای آرام» نمونه ی یک فیلم تندوتیز انتقادی بود که وجه سیاسیاش آن را خاص میکرد: فیلم در دنیایی خیالی میگذشت و دربارهی دیوانگانی بود که شهر را شلوغ میکردند و بههم میریختند. نکته این بود که «خیابانهای آرام» بلافاصله بعد از حوادث ۸۸ ساخته شد و این تهیه کننده بود که مانع از پخش شد، نه سانسور دولتی. فیلم، نقدی تند و البته کمک بود بر حوادث کشور. خب تا امروز هنوز کسی اینگونه به موضوع ۸۸ نپرداخته است.
با این همه کمال تبریزی راهش را ادامه داده. بین تمام آثار او کمدی ها سرآمد بوده است. کمدی هایی که او ساخته همیشه جزو پرفروش‌ها بوده و تأثیرگذارترین و بحث انگیزترین ها هم همیشه از آن طنزهایی بوده که تبریزی ساخته. اینها همه فارغ از کیفیت فیلم هاست که برخی از آنها آثار معمولی و ساده ای بودند اما مردم دوستشان داشته اند. حالا که «مارموز» اکران شد بد نیست کارنامه ی تبریزی را مرور کنیم و دستاوردهایش را بررسی کنیم. ببینیم که او هر بار چه کرده است.
مارمولک: شوخی با روحانیت
فیلم «مارمولک» علاوه بر اینکه یکی از مهمترین ساختههای کمال تبریزی است، از بهترین فیلمهای کمدی هم محسوب میشود. تبریزی که پیش از فیلم «مارمولک»، نویسندگی بیشتر فیلمنامههایش را خودش برعهده داشت؛ فیلم «مارمولک» را با فیلمنامهای از پیمان قاسمخانی مقابل دوربین برد، آنهم زمانی که هنوز مثل حالا چهرهی شناختهشدهای نبود. داستان «مارمولک» اما در آن زمان به نوعی هنجارشکن و تازه بود. این فیلم یک دزد سابقهدار را نشان میداد که برای فرار از پلیس، لباس یک روحانی را پوشیده بود و اهالی یک محل را فریب میداد و به عنوان پیشنماز در مسجد برایشان سخنرانی میکرد. اما نماز خواندن بلد نبود و نمیتوانست پاسخ درستی به سوالات مردم بدهد که همین مسائل و موقعیتهایی که برای رضا معروف به رضا مارمولک پیش آمد، این فیلم را به یک فیلم کمدی تبدیل کرد. تبریزی برای نقش رضا مارمولک از پرویز پرستویی استفاده کرده بود که بازی بسیار خوبی از خود به نمایش گذاشت و موفق شد از بیست و دومین جشنوارهی فیلم فجر جایزهی ویژهی هیات داوران را دریافت کند. اما فیلم «مارمولک» از طرفی هم اولین فیلمی بود که به این شکل یک دزد را در لباس روحانی نشان میداد و به همین دلیل باعث شد بعد از مدتی نمایش آن از سینماها متوقف شود.
ویژگی: مهمترین نکته این بود که او رابطهی روحانیت را با مردم عادی بررسی کرد؛ دزد در لباس روحانیت مجبور بود آرام و سربهراه شود و این ظاهر کمکم باطن او را تغییر میداد. دستاورد فیلم شوخی با بخش مهمی از جامعه بود، بدون اینکه به آنها توهین کند و خب، قدسیزدایی از آنها، هرچند کمرنگ و محدود، مهمترین امتیازی است که فیلم به آن مفتخر است.
طبقه حساس: شوخی با تعصب
فیلم «طبقه حساس» به دورانی برمیگردد که فیلمهای کمال تبریزی دیگر مثل قبل نمیتوانست مخاطبان را با خود همراه کند و آنها را به سینماها بکشاند. این دومین همکاری قاسمخانی با تبریزی بود. «طبقه حساس» داستان مردی به اسم آقای کمالی را روایت میکند که بعد از مرگ همسرش متوجه میشود همسرش که در قبر دو طبقه دفن شده، طبقهی دیگر قبر به کسی دیگر فروخته شده و حالا همسر او با یک مرد غریبه در دو طبقهی جدا دفن شدهاند. نقش این مرد را رضا عطاران عهدهدار بود که مثل همیشه موفق نشد بازی قابل قبولی از خود به نمایش بگذارد و جالب اینکه برای بازی در این فیلم سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول مرد را هم دریافت کرد که با یکسری حواشی روبهرو شد. فیلم «عصبانی نیستم» در آخرین لحظات از بخش مسابقه خارج شد و به همین دلیل سیمرغ به عطاران تعلق گرفت و قبل از این اتفاق قرار بود، نوید محمدزاده سیمرغ بلورین را دریافت کند. اما اگر بخواهیم دربارهی فیلمسازی تبریزی صحبت کنیم، باید بگوییم او در این فیلم موفق نشد مثل ساختههای قبلیاش یک فیلم کمدی تمام‌عیار را به مردم نشان بدهد. این فیلم با اینکه فروش خوبی در گیشه داشت اما یک شکست برای تبریزی به حساب میآید.
ویژگی: بله خب، کیفیت فیلم آن چیزی نبود که از ترکیب قاسمخانی-تبریزی-عطاران انتظار داشتیم؛ خود گروه معتقد بود که فیلم اصلاً طنز نیست ولی راستش را بخواهید آنچه «طبقهی حساس» بهدست آورد ربطی به طنز یا غیرطنز بودنش نداشت: فیلم توانسته بود با موضوع تعصب که گاه به اشتباه بخشی از دین هم تلقی میشود، دربیفتد و نشان بدهد که چطور این موضوع آسایش آدمها را زایل میکند. در جامعهی ما که هنوز رنج این تعصبات در اقشار مختلف دیده میشود، «طبقهی حساس» یک اشارهی کوچک محسوب میشود.
مارموز: شوخی با سیاست
«مارموز» هم مانند دیگر آثار تبریزی درباره کاراکتری است که دچار تحول شخصیتی شده و از این رو به آن رو می شود. فیلم با همین ایده شکل گرفته و شبیه بعضی از فیلمهایش همچون «لیلی با من است» و «مارمولک» است. نقش اصلی فیلم از چهره های رادیکال اصولگرا است که به مرور رنگ عوض می کند و تبدیل به یکی از کاندیداهای اصلاح طلب می شود. اشکال اینجاست که این الگو در سینمای ایران چندین بار تکرار شده و تبریزی آن را در ورژن های مختلف به تصویر کشیده است. حالا دیگر این الگو آنقدر استفاده شده که کهنه به نظر می رسد و شعاری. مشکل دیگر «مارموز» از آنجا ناشی میشود که کاراکتر اصلی اش هیچ خطمشی و اصولی ندارد. معلوم نیست حرف اصلی فیلم ساز چیست؟ او همه جناح ها و گروهها را مینوازد. نه طرفدار چپ است و نه راست. از نظر او همه فاسدند و تشنه مقام و قدرت. به همین خاطر است که تکلیف تماشاگر با شخصیت اصلی و اثر مشخص نیست. کاراکتر اصلی فیلم از راست تندرو به چپ تندرو تبدیل می شود و در پایان منفعل و بدون چاره باقی می ماند. این بلاتکلیفی فیلم را مانند شخصیت اصلیاش بی تکلیف میکند. فیلمسازی که روزی تلاش میکرد از منتقدان باورها و اعتقادات غلط باشد حالا به هیچ کس و هیچ چیز باور ندارد. همه گروههای سیاسی از نظر او قدرتطلب و فاقد اندیشه و توان لازم برای اداره امور هستند. این در حالی است که تبریزی در زمانی نه چندان دور آشکارا از طیفی خاص حمایت میکرد و برای کاندیدای خاص این جناح فیلم تبلیغی می ساخت. اما حالا این بلاتکلیفی او در مقابل جناحها به فیلمش هم تسری پیدا کرده و انگار او هم در برخورد با موضوعات اجتماعی بیایده و بلاتکلیف است. همینهاست که باعث میشود یک کارگردان کاربلد که با بهترین فیلمنامه نویسان کار کرده و روی فیلمنامه هایش اعمال نظر میکرد از نویسنده طنزهای روزنامه ای برای نوشتن فیلمنامه اش کمک بگیرد و تصور کند نویسندهای که با استفاده از اتفاقات و اخبار روز متنهای طنز ژورنالیستی مینویسد،توانایی نوشتن فیلمنامه بلند سینمایی را هم دارد.
ویژگی: احتمالا جملات بالا کار را تمام کرد! ولی بگذارید صریح بگوییم که این فیلم تبریزی همهی توانش را از تناقضهای سیاسی احزاب و گروهها و افراد موجود در کشور میگیرد: این کمدی، فانتزی نیست، یک کمدی سیاه است دربارهی آنهایی که از سیاست سوءاستفاده میکنند. همین!
لیلی با من است: شوخی با جنگ
کمال تبریزی ۲۳ سال پیش این فیلم را به عنوان چهارمین فیلمش و در دورانی که زمزمه اصلاحات و شروع دورانی تازه در کشور آغاز شده بود، ساخت. فیلمی که در همان زمان هم با ممیزی و اصلاحات زیاد رنگ پرده به خود گرفت و عدهای به شدت به آن تاختند به این بهانه که تصویر نادرستی از رزمندگان نشان می داد. با این حال فیلم به نمایش درآمد و حتی تبدیل به سریالی تلویزیونی شد. فیلم و سریالش محصول سیما فیلم و بنیاد سینمایی فارابی بود. در آن دوره ساخت این فیلم نوید از حضور کارگردانی خوش فکر و تیزهوش به سینمای ایران میداد و دوره شکوفایی تبریزی بود. این کارگردان در سالی که «لیلی با من است» را ساخت تنها ۳۸ سال داشت و حالا ۵۰ ساله است. آن زمان پر از شور و شر جوانی بود و سر پرسودایی داشت. این فیلم تبدیل به یکی از ماندگارترین فیلم های طنز سینمای ایران شد که برگ تازهای در سینمای دفاع مقدس گشوده بود. هنوز هم طرفداران زیادی دارد و هیچ فیلم سازی نتوانست مشابه آن را مقابل دوربین ببرد. حتی مسعود ده نمکی که هم با اولین فیلم هایش می خواست تصویری نزدیک با «لیلی با من است» از جنگ ارائه دهد، نتوانست چنین فیلمی بسازد.
ویژگی: همه می دانند؛ دستاورد فیلم شوخی با آدم های مربوط به جنگ و جبهه بود؛ اینکه چطور کسی از جنگ می ترسد اما تقدیر او را پیش میراند و خب، این وسط کسی هم بود که مشهور بود به دلاوری اما با عقل محاسبه گرش همه چیز را کنترل میکرد تا فقط صفت شهامت مناسبش باشد. فیلم با خود جبهه و جنگ شوخی نمیکرد، که این یکی اصلا جای شوخی نداشت. ولی فرصتی بود برای پرداختن به موقعیتی استثنایی در تاریخ ایران و آدم هایی که از آن استفاده میکردند. همین اشارههای کم و کوتاه آن را در تاریخ سینما یگانه کرده.
پاداش: شوخی با دولتمردان
«پاداش» نهمین فیلم تبریزی است. فیلمی که همانند دیگر فیلم هایش درباره تحول و استحاله شخصیت اصلی داستان است. این ایده مرکزی است که تبریزی در بیشتر فیلم هایش از آن پیروی می کند. «لیل با من است»، «مارمولک»، «مهر مادری» و... با استفاده از همین ایده ساخته شدند. این فیلم در ابتدا با نام «از رئیس جمهور پاداش نگیرید» در سال ۱۳۸۷ مقابل دوربین رفت. داستان آن درباره مدیر ولنگاری بود که با رفتن به سفر حج و اتفاقاتی که در این سفر برای او می افتد، دچار تحول می شود. این فیلم هم مانند چند ساخته دیگر این کارگردان با خشم و عصبانیت مدیران روبه رو شد و بعد از هفت سال به اکران درآمد آن هم با ممیزی بسیار و نامشخص بودن پایان فیلم. بعد از این فیلم بود که تبریزی نتوانست موفقیت های پیشین خود را تکرار کند. فیلم به فیلم افت محسوسی کرد. ممیزی و سرخوردگی ناشی از آن و همچنین فاصله گرفتن از دوران اوج دست به دست هم داد تا فیلم ساز جسور و خط شکن تبدیل به کارگردانی معمولی و بدون ایده شود که تنها درپی ساخت فیلم و فروش آن باشد. تبریزی نزدیک به ۱۵ سال است که نتوانسته فیلمی نظیر «مارمولک» یا «لیلی با من است» بسازد. قدرت سانسور و ممیزی آنقدر زیاد است که می تواند کارگردانی جسور و جاه طلب را تبدیل به فیلم سازی عافیت طلب کند که به چیزی جز فروش و اکران فیلمش فکر نکند.
ویژگی: با همه ی ضعف های عمده، «پاداش» فیلمی است درباره ی برخی یقه سفیدها؛ یا آنهایی که با ظاهر متدین کلاهبرداری می کنند و از موقعیت و نام و عنوانشان سواستفاده می کنند. بله خب، فیلم خیلی هوشمندانه و قدرتمند نیست و بیشتر اوقات هم نمی خنداند. ولی رویکردش به مدیران ریا‌کاری که گاه در دولت به چشم می خورند نکته ای نیست که بشود از آن چشم پوشی کرد.
منبع: روزنامه سازندگی
دیدگاه