ستارگان موسیقی که در یک سال پربحران خاموش شدند
تعدادی از هنرمندان فعال و شناخته شده عرصه موسیقی که هر یک در حوزه فعالیت های خود از جمله افراد موثر به حساب میآمدند در سال پربحرانی که گذشت دار فانی را وداع گفتند.
هر سال که به این روزها می رسیم دعا دعا می کنیم که ای کاش معجزه ای رخ می داد تا برای یک بار هم که شده از ماجرای رفتگان هنر موسیقی این سرزمین گزارش رسانه ای ننویسیم و شاید به لطف همین «معجزه» شاهد درگذشت هنرمندی نبودیم؛ اما در چرخ گردون روزگار و در تقدیر آنچه خداوند در تقویم زندگی یکایک ما آدم ها مقدر فرموده، باید بار سفر را از این زندگی فانی بست و منتظر ماند تا اراده پروردگار چه زمانی را برای سفر ابدی ما مشخص کرده است.
مسیری که در گذر زندگی پربار اهالی فرهنگ و هنر رنگ و بوی متفاوت تری دارد و در هر مقطع زمانی که شاهد آن هستیم خبر درگذشت اهالی هنر ایرانِ عزیزمان، غمی سنگین در دلهایمان جاری و ساری می کند و همان «ای کاش»، همان «حیف و افسوس» و کلید واژه ها و عباراتی این چنین را بر زبان هایمان جاری می کند. جاری شدنی که طبیعتا به واسطه «تقدیر» و آنچه «مرور زمان» می نامیم، پس از چند روز پرشور و حرارت در گزاره های رسانه ای کم رنگ تر و کم رنگ تر می شود اما این یادگاری های ماندگار هنرمندان هستند که تا ابد بر روح و ضمیر آدم ها باقی می مانند. فرآیندی که بسته به نوع نگاه ما آدم های زنده در چرخه روزگار می تواند دربرگیرنده تعیین مدت زمان ماندگاری آنچه این هنرمندان درگذشته خلق کرده اند، باشد و فضایی را فراهم سازد که هر کدام از ما تا زمانی به هنر و دستاوردهای این عزیزان ارادت داریم نسبت به ماندگاری نام و یاد این بزرگواران اقداماتی را انجام دهیم.
به هر ترتیب آنچه میخوانید مروری اجمالی بر اسامی هنرمندان ارجمند و فرهیخته عرصه موسیقی است که در سال ۱۴۰۴ دار فانی را وداع گفتند. هنرمندانی که بی شک هر کدام بسته به حوزه فعالیت های اجرایی و پژوهشی که در عرصه موسیقی داشتند، تاثیرات مهمی را از خود برجای گذاشته و تبدیل به هنرمندان پیشتازی در این عرصه شده اند.
۷ شهریور؛ احمد پژمان / موسیقی دان، آهنگساز و مدرس موسیقی
احمد پژمان از هنرمندان و موسیقی دانان شاخص کشورمان که طی سالهای گذشته آثار ارزشمندی را پیش روی مخاطبان قرار داده بود، روز هفتم شهریور در لس آنجلس آمریکا دار فانی را وداع گفت.
مرحوم احمد پژمان به دلیل خلق بسیاری از آثار ماندگار و دارای کیفیت در حوزه های آهنگسازی و پژوهش همواره به عنوان یکی از مهم ترین و جریان سازترین هنرمندان عرصه موسیقی ایران معرفی شده است.
زنده یاد پژمان متولد ۱۸ تیر ۱۳۱۴ بود. این هنرمند در دوران دبیرستان به فراگیری ویولن نزد حشمت سنجری پرداخت و تئوری موسیقی را نیز نزد حسین ناصحی فرا گرفت. وی در سال ۴۳ با اخذ بورسیه راهی اتریش شد و در آکادمی موسیقی وین به تحصیل آهنگسازی پرداخت. پژمان بعد از پایان تحصیلات به ایران بازگشت و به عنوان آهنگساز تالار رودکی و استاد موسیقی دانشگاه تهران به کار مشغول شد که از آثار او در این دوره میتوان به «اپرای جشن دهقان»، «اپرای دلاور سهند» و «اپرای سمندر» اشاره کرد.
این هنرمند در سال ۱۳۵۴ برای ادامه تحصیلات در مقطع دکترای آهنگسازی راهی دانشگاه کلمبیا (نیویورک) شد. که از استادان او در این دوره میتوان به ولادیمیر اوساچوسکی، جک بیزن و بولانت آرل اشاره کرد. ضمن اینکه تولید چند پروژه موسیقایی ماندگار در عرصه های مختلف و ساخت موسیقی فیلم برای چندین اثر شاخص سینمای کشورمان تنها بخشی از فعالیتهای مرحوم احمد پژمان را شامل میشود.
۱۵شهریور؛ هوشمند عقیلی / خواننده و آهنگساز موسیقی پاپ
هوشمند عقیلی خواننده و آهنگساز پیشکسوت موسیقی روز پانزدهم شهریور ماه در سن ۸۸ سالگی درگذشت.
مرحوم هوشمند عقیلیمهر در سوم مرداد ۱۳۱۶ در اصفهان متولد و با تشویق پدرش، در دورههای آکادمیک موسیقی اساتیدی همچون تاج اصفهانی شرکت کرد و دستگاههای همایون و سهگاه را نزد وی فرا گرفت و پس از شرکت در کلاسهای محمود کریمی و اسماعیل مهرتاش، برنامههای گوناگونی را در رادیو اصفهان اجرا کرد.
اولین آهنگ اجرا شده او «ساقینامه» بود که با آهنگسازی اسماعیل مهرتاش منتشر شد. از جمله آثار او میتوان به «فردا تو میآیی» و «دریا» اشاره کرد. عقیلی از سال ۱۳۵۶ به آمریکا سفر کرده بود و در همان جا پس از طی دورهای بیماری درگذشت.
۲۱ شهریور؛ جمشید عزیزخانی / خواننده و آهنگساز موسیقی نواحی کرمانشاه
جمشید عزیزخانی از خوانندگان و هنرمندان پیشکسوت کرمانشاهی و خطه زاگرس پس از یک دوره بیماری روز پنجشنبه ۲۰ شهریور در تهران دارفانی را وداع گفت.
عزیزخانی خواننده و آهنگساز کُرد از اشاعهدهندگان فرهنگ موسیقایی زاگرسنشینان غرب ایران متولد مهر ۱۳۳۵ در کرمانشاه بود. وی فعالیت هنری خود را در سال ۱۳۵۳ با شرکت در اردوی رامسر آغاز کرد و در رشته آواز مقام نخست را به دست آورد.
نخستین آثار رسمیاش، «سفرنامه کردستان» و «ریوار»، در سالهای آغازین پیروزی انقلاب اسلامی منتشر و مورد استقبال فراوان قرار گرفتند. در دوران جنگ تحمیلی، عزیزخانی با حضور فعال در صداوسیمای کرمانشاه و مراکز غرب کشور، دهها اثر کردی و فارسی برای رزمندگان و مردم مناطق جنگزده اجرا کرد. عزیزخانی علاوه بر قطعات محلی، آهنگهای مناسبی نیز ساخته است. وی از اواخر جنگ تحمیلی فعالیت خود را به تهران منتقل و از سال ۱۳۷۸ به طور رسمی با مرکز موسیقی صدا و سیما همکاری کرد.
۲۲شهریور؛ امید جهان / خواننده موسیقی پاپ
امید جهان خواننده مشهور موسیقی ایران که حین اجرای کنسرت در شهر بم دچار عارضه قلبی شده بود ظهر روز ۲۲ شهریور در بخش مراقبت های ویژه بیمارستان پاستور بم درگذشت.
مرحوم جهان، حین اجرای کنسرت در جشن خرمای بم دچار عارضه قلبی شد که به دلیل وضعیت بحرانی توسط تیم اورژانس به بیمارستان پاستور اعزام شد و کادر درمان با تلاشهای بیوقفه و بهکارگیری تمامی امکانات موجود، موفق به احیای قلبی وی شدند. امید جهان پس از ۲ نوبت عملیات احیای قلبی موفقیتآمیز توسط تیم اورژانس پیش بیمارستانی و کادر پرستاری و پزشکی اورژانس بیمارستان پاستور بم به بخش مراقبتهای ویژه (ICU) منتقل شد اما ظهر روز شنبه بیست و دوم شهریور جان باخت.
۳۰ شهریور؛ علی اکبر عسگریان (ابی لیتلز) / خواننده موسیقی پاپ
علی اکبر عسکریان مشهور به ابی لیتلز، خواننده پیشگام موسیقی پاپ ایران و عضو گروه مشهور لیتلز در سن ۷۵ سالگی در شهر لسآنجلس درگذشت.
ابی لیتلز در دهه چهل و با گردهمآوردن نوازندگانی همچون امیر سحابی، هوشنگ رزاقی، محمدعلی حشمتی و کوروش، گروه مشهور لیتلز را تشکیل داد. این گروه در متل قو بهطور حرفهای به اجرای برنامههای موسیقی پرداخت و با بازخوانی قطعات معروف گروههایی نظیر بیتلز، رولینگ استونز و بیجیز، محبوبیت بسیاری بهدست آورد. آثار برجستهای نظیر «مهتاب»، «قلب شکسته»، «ششوهشت» و «فاطمه سلطان» از این دوره به یادگار ماندهاند.
۲۴ مهر؛ سیاوش احمدی نسب / آهنگساز، نوازنده و مدرس موسیقی ایرانی
سیاوش احمدی نسب آهنگساز، نوازنده و مدرس موسیقی کلاسیک ایرانی روز بیست و چهارم مهر ماه درگذشت.
مرحوم احمدی نسب در زمان شیوع کرونا دچار عفونت ریه شده و به دلیل پایداری بیماری ظهر روز پنجشنبه ۲۴ مهرماه به دلیل ایست قلبی در سن ۳۸ سالگی از دنیا رفت.
احمدی نسب کارشناس موسیقی از دانشگاه عالی موسیقی با گرایش نوازندگی ایرانی و هنرجوی هنرستان عالی موسیقی بود و از محضر اساتیدی چون مازیار ظهیرالدینی، امیرحسین زندیان، ارسلان کامکار، والودیا تارخانیان، سامر حبیبی، هادی منتظری، شادروان محمدرضا لطفی بهره برده بود. این هنرمند مدرس موسیقی و عضو فعال انجمن موسیقی هرمزگان بود.
۵ آبان؛ مهرداد نوبخت پور / نوازنده و مدرس موسیقی ایرانی
مهراد نوبختپور، نوازنده و مدرس موسیقی، روز پنجم آبانماه در سن چهلسالگی بر اثر ایست قلبی از دنیا رفت.
مهراد نوبختپور متولد سال ۱۳۶۴ و از هنرمندان فعال و باسابقه موسیقی ایران بود. او فارغالتحصیل کارشناسی موسیقی از هنرستان عالی موسیقی و دارای بیش از ۲ دهه سابقه تدریس در حوزههای مختلف موسیقی بود.
نوبختپور به تدریس ویولن، کمانچه، دف، تنبک، تنبور و سلفژ اشتغال داشت. این هنرمند در طول فعالیت هنری خود از محضر استادانی همچون مصطفی کمال پورتراب، حسین دهلوی، حمید دیبازر، هادی منتظری، محمد مقدسی، اردشیر کامکار، سامر حبیبی و سیامک جهانگیری بهرهمند شد.
از جمله آثار موسیقایی نوبختپور میتوان به آلبومهای حافظخوانی ۲، غوغای هستی و نگار من تو مرو (در مقام تنظیمکننده، نوازنده و ناظر ضبط) اشاره کرد. او همچنین در آهنگسازی و نوازندگی آثار نمایشی و تصویری چون من شیرین هستم، عروس چیت، قلاقیران، شکرستان و جوانمردان نقش داشته است.این هنرمند در عرصه موسیقی صحنهای نیز با گروههای متعددی از جمله بام، اردیبهشت، برازین، شلیره، موجآوا، وزیری، فرهنگسرای بهمن، طریقت، بیداد زمان، آوای زندهروی و آوای رسام همکاری داشته است.
۶ آبان؛ علی قورچیان / نوازنده و مدرس موسیقی ایرانی
علی قورچیان از هنرمندان شناخته شده عرصه نوازندگی و تدریس موسیقی در سن ۵۳ سالگی بر اثر سکته قلبی درگذشت.
قورچیان در سال ۱۳۵۱ در خانوادهای اهل طالقان، در تهران متولد شد و از سال دوم دبستان به واسطه کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، وارد دنیای هنر شد و خوشنویسی را تا دوره عالی ادامه داد. وی نواختن سهتار را از سال ۱۳۶۸ نزد جلال ذوالفنون آغاز کرد و از سال ۱۳۷۲ در کلاس زندهیاد ذوالفنون به تدریس مشغول شد. همزمان نواختن ساز عود را نزد منصور نریمان فرا گرفت.
زندهیاد قورچیان طی سالها با هنرمندانی همچون جلال ذوالفنون، نورالدین رضوی سروستانی، حسامالدین سراج و دیگر چهرههای موسیقی ایرانی همکاری داشته و در اجرای کنسرتها و ضبط آثار متعدد نقشآفرینی کرده است. وی تحصیلات دانشگاهی خود را ابتدا در رشته موسیقی و سپس در رشته مجسمهسازی دانشگاه تهران سپری کرد و در دانشگاههای هنر الزهرا و میراث فرهنگی به تدریس پرداخت.
علاوه بر فعالیتهای موسیقی، قورچیان از ۱۱ سالگی ورزش سوارکاری را آغاز کرد و از سال ۱۳۸۶ با ورزش کمانگیری روی اسب آشنا شد. او پس از سه سال به عضویت تیم ملی درآمد و در رقابتهای انفرادی و تیمی موفق به کسب مدالهای طلا، نقره و برنز متعدد بینالمللی شد. وی همچنین به عنوان رئیس کمیته هنرهای رزمی سواره فدراسیون سوارکاری ایران، مربی، داور، سرپرست تیم ملی و رکورددار جهانی فعالیت داشت.
۱۱ آبان؛ چیستا غریب گرگانی / نوازنده پیشکسوت پیانو، مدرس و آهنگساز
چیستا غریب گرکانی یکی از هنرمندان پیشکسوت عرصه پیانو نوازی و مدرس دانشگاه روز یکشنبه یازدهم آبان ماه دار فانی را وداع گفت.
چیستا غریب فرزند زندهیاد غلامحسین غریبگرکانی نویسنده، شاعر، موسیقیدان و نوازنده کلارینت، مدیر هنرستان عالی موسیقی و پژوهشگر موسیقی نواحی ایران بود و از کودکی در فضایی آکنده از موسیقی رشد یافت.او از ۹ سالگی وارد هنرستان عالی موسیقی شد و به مدت سه سال آموزش پیانوی کلاسیک را آغاز کرد. سپس هفت سال نزد امانوئل ملیک اصلانیان به تحصیل ادامه داد و پس از دریافت دیپلم، برای ادامه آموزش موسیقی به انگلستان رفت.
غریب در کالج ترینیتی لندن در رشتههای اجرا و تدریس زیر نظر استادانی چون آلفرد کیچین تحصیل کرد و پس از پنج سال به ایران بازگشت.وی فعالیت آموزشی خود را ابتدا در کانون چنگ به مدیریت محمدرضا گرگینزاده آغاز کرد.
این هنرمند سپس در مدرسه هنر و ادبیات صدا و سیما به تدریس سلفژ و تئوری موسیقی پرداخت و در کنار آن گروه کر کودکان را تشکیل داد که اجرای بسیاری از قطعات آوازی کودکانه آن دوران را بر عهده داشت. او همزمان در زمینه آهنگسازی نیز فعال بود و بیش از ۱۲ سال در این مرکز به آموزش و فعالیت هنری پرداخت.
۶ آذر؛ ناصر مسعودی / خواننده پیشگام موسیقی گیلان
ناصر مسعودی خواننده پیشکسوت موسیقی نواحی گیلان روز ششم آذر ماه پس از چند ماه بیماری و بر اثر کهولت سن در بیمارستان آریای رشت درگذشت
ناصر مسعودی متولد ۵ فروردین ۱۳۱۴ در محله صیقلان رشت بود. او در سال ۱۳۲۸ همراه خانواده به تهران مهاجرت کرد و مدتی نزد علیاکبرخان شهنازی به شاگردی مشغول شد. سپس در سال ۱۳۳۴ به گیلان بازگشت و در رشته تئاتر فعالیت کرد. همزمان با آغاز به کار رادیو گیلان در سال ۱۳۳۶، به این رادیو پیوست و بهعنوان یکی از نخستین خوانندگان آن به اجرای برنامه پرداخت. مسعودی در سال ۱۳۳۹ به احمد عبادی و ملوک ضرابی معرفی شد؛ آشناییای که از مهمترین رویدادهای زندگی هنری او بهشمار میرود و تأثیر بهسزایی بر مسیر حرفهایاش داشت و او را به عنوان یکی از خوانندگان رادیو و برنامه «گلها» تثبیت کرد.
از او در بیش از ۵۰ سال فعالیت هنری، افزون بر ۵۰۰ ترانه در سبکهای مختلف موسیقی بر جای مانده است؛ از جمله بیش از ۲۰۰ آهنگ فارسی ارکسترال، سنتی و پاپ، قریب به ۵۰ آواز در برنامه «گلها» (در قالب «برگ سبز»، «شاخه گل»، «گلهای صحرایی» و «گلهای تازه») با همکاری بزرگانی چون احمد عبادی، جلیل شهناز، اصغر بهاری، فرهنگ شریف، رضا ورزنده و سایر نوازندگان بزرگ موسیقی سنتی ایران. اما مهمترین دلیل شهرت مسعودی اجرای بیش از ۲۵۰ ترانه محلی گیلکی است که آهنگ برخی از ماندگارترین قطعاتش از ساختههای خود اوست.
در این مسیر او با استادان تراز اولی از قبیل جلیل شهناز، اصغر بهاری، فرهنگ شریف، رضا ورزنده، منصور صارمی، محمد موسوی، امیرناصر افتتاح، موسیقیدانان برجستهای چون مرتضی حنانه، مهدی خالدی، فریدون ناصری، فرهاد فخرالدینی، مجید درخشانی، اسفندیار منفردزاده، علی اکبرپور، ناصر تبریزی، حسین صمدی و شاعران بزرگی چون سیمین بهبهانی، نوذر پرنگ، نواب صفا، تورج نگهبان، تیمور گورگین، ماهدخت مخبر و شیون فومنی و بسیاری دیگر از چهرههای مطرح موسیقی ایران همکاری داشته است.
همچنین پیش از انقلاب برای معرفی موسیقی ایران و گیلان کنسرتهای متعددی در کشورهای مختلف جهان برگزار کرد.
مسعودی پس از پیروزی انقلاب اسلامی با خواندن تیتراژ سریال «کوچک جنگلی» در نیمه دوم دهه ۱۳۶۰ وارد فصل تازه ای از فعالیت های موسیقایی شد. این در حالی بود که او از نخستین چهرههای موسیقی مقیم ایران بود که پس از انقلاب در خارج از کشور کنسرتهایی برگزار کرد.
وی پس از آن تا دهه ۱۳۹۰ چند آلبوم ماندگار منتشر کرد که آلبوم «حالا چرا»، با همکاری مسعود لاهیجی و مجید درخشانی، در جشنواره «موسیقی ما» جایزه بهترین آلبوم موسیقی سنتی سال را نصیب او ساخت.
نخستین کنسرت زنده یاد مسعودی پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ابتدای دهه ۸۰ در تالار وحدت و با همراهی ارکستر ملی ایران به رهبری فرهاد فخرالدینی بود. بعدها این هنرمند اصالتا گیلانی در سال ۱۳۹۵، پس از چند دهه دوری از صحنه، برای نخستین بار در زادگاهش رشت کنسرت بزرگی برگزار کرد که با استقبال گسترده مردم روبهرو شد.
از مشهورترین آثار مسعودی پیش از انقلاب میتوان به «بنفشهگول»، «دیوانهام»، «الله تیتی»، «نفرین بر مستی»، «مسافر» و... اشاره کرد. همچنین آلبومهای «قلندر»، «پرچین»، «کوراشیم» از جمله آثار او پس از انقلاب بهشمار میروند.
۸ آذر ؛ کاوه کلهرنیا / نوازنده وپژوهشگر موسیقی کلاسیک ایرانی
کاوه کلهرنیا از هنرمندان جوان عرصه نوازندگی موسیقی کلاسیک ایرانی که عمده فعالیت هایش متمرکز بر نوازندگی عود و باغلاما بود روز هشتم آذر ماه براثر سانحه تصادف دار فانی را وداع کرد.
این هنرمند جوان موسیقی کرمانشاه، نوازنده توانای سازهای باغلاما و عود بود که با بسیاری از هنرمندان موسیقی کرمانشاه و کردستان و همچنین موسیقیدانان موسیقی کلاسیک ایرانی در ژانرهای مختلف همکاری داشت.
مرحوم کلهرنیا، آثار متنوعی در موسیقی نواحی کردی و لکی و کارهای تلفیقی و کلاسیک ایرانی را تنظیم و اجرا کرد. او همچنین اجراهای مختلفی در اروپا با هنرمندان موسیقی اروپایی و آسیایی از جمله اردال ارزنجان را در سوابق کاری خود داشت و در کشورهای هلند، اتریش و سوئد کنسرتهای متعددی را اجرا کرده بود. زنده یاد کلهرنیا در داخل ایران نیز در همراهی با گروههای سایه، تَرَنگ و روحتاف اجراهای مختلفی داشت.
کاوه کلهر نیا متولد شهریور ۱۳۶۴ بود و تحصیلات خود را در رشته پزشکی در هلند در مقطع دکتری اولتراسوند در دانشگاه دلف هلند گذرانده بود و علاوه بر موسیقی در این رشته تخصصی نیز فعالیت داشت.
۲ دی؛ تورج امیری / مدرس موسیقی کلاسیک ایرانی و نوازنده تار
تورج امیری تارساز، نوازنده و مدرس تار و سهتار، یکم دی ماه بر اثر بیماری تنفسی در شهر ازمیر ترکیه دارفانی را وداع گفت.
مرحوم امیری سال ۱۳۵۲ در شهر سراب متولد شد. او نواختن ساز تار را از سال ۱۳۷۲ نزد یدالله محققی آغاز کرد.
وی همچنین تارسازی را نزد شهرام میرجلالی آموخت و در ادامه، سازهایش که به «تار سپهر» شهرت داشت مورد توجه بسیاری از هنرمندان موسیقی ایران از جمله حسین علیزاده و محمدرضا لطفی و ... قرار گرفت.
این هنرمند فقید در طول فعالیتهای هنری خود در اجراها و کنسرتهای متعددی با گروهها و ارکسترهای مختلف از جمله ارکستر ملی ایران سابقه همکاری داشت.
۷ اسفند؛ یدالله محمدی / هنرمند پیشکسوت موسیقی نواحی کردستان
یدالله محمدی هنرمند پیشکسوت عرصه موسیقی فولکلور و ترانه سرای کردستانی روز پنجشنبه هفتم اسفند ماه دار فانی را وداع گفت.
مرحوم محمدی هنرمند ترانه سرای صاحب سبک عرصه موسیقی و فلکلور کردی بود که سالیان متمادی در این عرصه فعالیت داشت.
زندهیاد یدالله محمدی دارای آثار موسیقایی بسیار زیاد و چندین آلبوم موسیقی است و سالها با صدای دلنشین و گرم خویش، دلهای علاقهمندان به موسیقی فولکلور را مرهم بود.
مراسم تشییع پیکر آن مرحوم جمعه هشتم اسفند در قطعه هنرمندان بهشت محمدی سنندج برگزار شد.
۲۱ اسفند؛ حمید هیراد / خواننده موسیقی پاپ
حمید هیراد خواننده موسیقی پاپ در نخستین ساعات پنجشنبه ۲۱ اسفند ۱۴۰۴ بعد از تحمل چندسال بیماری در تهران درگذشت.
موزیک کمپانی «آوازی نو» و خانواده حمید هیراد در اطلاعیهای ضمن اعلام خبر درگذشت این خواننده اعلام کرد: «در نهایت تاثر به اطلاع عموم هنردوستان و هنرمندان عرصه موسیقی میرساند هنرمند ارجمند حمید هیراد عزیزمان پس از سالها مبارزه با بیماری، صبح روز پنجشنبه ۲۱ اسفند ماه سفر ابدی خود را آغاز نموده و آرام گرفت.
هیراد جمعه ۲۲ اسفند با حضور همکاران و طرفدارانش در قطعه هنرمندان بهشت زهرا (س) به خاک سپرده شد و با توجه به شرایط حال حاضر، مراسم یادبود این هنرمند در زمان مناسب برگزار خواهد شد.
دیدگاه