جشنوارههای سینمایی از سیاست میترسند؟
در حالی که جنگها همچنان در خاورمیانه و اوکراین ادامه دارند و بیثباتی سیاسی در نقاط مختلف جهان افزایش یافته است، هنرمندان حاضر در جشنوارههای سینمایی بیش از گذشته در میان میدانهای مین سیاسی حرکت میکنند؛ حاشیههایی که از جشنواره برلین آغاز شد، در جشنواره کن به بحثهای ایدئولوژیک و جدال بر سر هوش مصنوعی رسید و اکنون با آغاز جشنواره ونیز، احتمال میرود بار دیگر سیاست و سینما در برابر یکدیگر قرار بگیرند.
در هفتادوششمین دوره جشنواره فیلم برلین در ماه فوریه، ویم وندرس، رئیس هیئت داوران، پس از آنکه در جریان پاسخگویی به پرسشهای خبرنگاران درباره اسرائیل و فلسطین گفت کارگردانان سینما باید «از سیاست دور بمانند»، با انتقادهای گستردهای روبهرو شد.
واکنشها به اظهارات وندرس بسیار شدید بود. آرونداتی روی، نویسنده، از جمله افرادی بود که در اعتراض به این اظهارات از حضور در جشنواره انصراف داد. تریشیا تاتل، مدیر هنری جشنواره برلین، نیز مجبور شد درباره موج رسانهای شکلگرفته که میتوانست جشنواره را تحتالشعاع قرار دهد، بیانیهای رسمی صادر کند.
اعتراض به نفوذ سیاسی در جشنواره کن
در جشنواره کن نیز هزاران نفر از فعالان حرفهای سینما، از جمله خاویر باردم و مارک رافلو، بازیگران و کن لوچ، کارگردان، طوماری را امضا کردند که در آن از افزایش نفوذ ایدئولوژیک وینسنت بولوره، میلیاردر راستگرا و سهامدار اصلی شرکت بزرگ تلویزیون پولی کانال پلاس و بزرگترین سرمایهگذار سینمای فرانسه، انتقاد شده بود.
حتی تماشاگران جشنواره، هنگام نمایش نشان تجاری کانال پلاس و استودیوکانال در عنوانبندی فیلمهایی که این شرکتها در تأمین مالی آنها نقش داشتند، آنها را هو کردند.
پس از آن، گفتمان سیاسی در جشنواره کن به بحثی داغ درباره استفاده از هوش مصنوعی در سینما تغییر مسیر داد.
دمی مور، یکی از اعضای هیئت داوران، از صنعت سینما خواست راههایی برای همکاری با هوش مصنوعی و در عین حال محافظت از خود در برابر آن پیدا کند.
او گفت: «هوش مصنوعی اینجاست و مبارزه با آن به معنای مبارزه با چیزی است که نبرد با آن را خواهیم باخت.»
اظهارات مور موج گستردهای از واکنشها را در فضای مجازی به دنبال داشت.
اکنون که سیاست، جشنوارههای برلین و کن را تحتتأثیر قرار داده است، این پرسش مطرح میشود که این روند در ونیز چگونه پیش خواهد رفت؟
سیاست حتی پیش از آغاز جشنواره به ونیز رسید
بحثهای سیاسی پیرامون روسیه و اسرائیل حتی پیش از آغاز جشنواره به جزیره لیدو، محل برگزاری جشنواره ونیز، رسید.
در ماه آوریل، نمایشگاه هنری دوسالانه ونیز که توسط بنیاد دوسالانه ونیز برگزار میشود؛ همان نهادی که جشنواره فیلم را نیز برگزار میکند، به دلیل اجازه دادن به روسیه و اسرائیل برای برپایی نمایشگاه در غرفههای خود با انتقادهای شدیدی مواجه شد.
پیتآنجلرو بوتافوکو، رئیس دوسالانه ونیز، اکنون درگیر جدالی با کمیسیون اروپا است؛ نهادی که ۲.۳ میلیون دلار از کمک مالی خود به این بنیاد را قطع کرده است.
کمیسیون اروپا مدعی شده است که پول مالیاتدهندگان اروپایی «باید از ارزشهای دموکراتیک محافظت کند».
یکی از سخنگویان اتحادیه اروپا در گفتوگو با نشریه ورایتی اضافه کرده است که این ارزشها «در روسیه امروز رعایت نمیشوند».
بوتافوکو از انجام مصاحبه برای این گزارش خودداری کرد. با این حال، او در نشست خبری معرفی فیلمهای منتخب جشنواره ونیز در ماه ژوئیه، بروکسل را به اعمال استاندارد دوگانه متهم کرد.
او گفت: «آنها ۲.۳ میلیون دلار از بودجه دوسالانه را قطع میکنند، در حالی که در همان زمان طی شش ماه، ۵.۹ میلیارد دلار [در قالب قراردادهای گاز طبیعی مایع] به پوتین میدهند.»
موضع بوتافوکو این است که بر اساس اساسنامه، دوسالانه ونیز باید برای تمام جهان، «فضایی بدون سانسور برای همزیستی فرهنگی» باشد.
«ونیز سیاسیترین انتخاب سالهای اخیر را دارد»
آلبرتو باربرا، مدیر هنری جشنواره فیلم ونیز، نیز با این دیدگاه موافق است.
او میگوید: «اگر فیلم خوبی از روسیه دریافت میکردیم، تنها معیاری که در نظر میگرفتیم کیفیت فیلم بود.»
باربرا انتخابهای امسال جشنواره ونیز را «سیاسیترین انتخاب در سالهای اخیر» توصیف میکند.
او هنگام اعلام فهرست فیلمهای جشنواره در ۲۳ ژوئیه گفت این انتخابها «بازتابدهنده مسائل مهم معاصر هستند؛ جنگها، البته؛ فلسطین؛ مهاجرت؛ تغییرات اقلیمی؛ افزایش تنشهای اجتماعی و کوچکتر شدن فضاهای آزادی به زیان مخالفان حکومتهای مختلف».
در همین راستا، جشنواره ونیز با فیلم «جوهر» به کارگردانی دنی بویل افتتاح خواهد شد؛ فیلمی که نشان میدهد روزنامه عامهپسند بریتانیایی سان چگونه به قدرت گرفتن روپرت مرداک و تبدیل شدن او به یک غول رسانهای راستگرا کمک کرد. این فیلم توسط استودیوکانال، تحت کنترل بولوره، تولید شده است.
جشنواره همچنین مستند «ماسک» ساخته الکس گیبنی را نمایش خواهد داد؛ فیلمی که با تحقیقی عمیق، پشت چهره عمومی ایلان ماسک را بررسی میکند و یکی از آثار برجسته مجموعه فیلمهایی است که در لیدو به نمایش درمیآیند و میتوانند موضوعات سیاسی حساس و جنجالی را دوباره به صدر بحثها بازگردانند.
کنت سندرسون، مدیرعامل شرکت پخشکننده آمریکایی این فیلم، بلیکر استریت، درباره «ماسک» میگوید: «این فیلم هم در شیوه ساخت و هم در نحوه بازتعریف شخصیت موضوع خود، انفجاری است.»
او اضافه میکند که این فیلم چهار ساعته حاوی «افشاگریهای واقعی است که مردم قطعاً به آنها توجه خواهند کرد».
از آمریکا تا غزه؛ سیاست در قاب ونیز
«شهروند اسامه» ساخته احمد حسونه، کارگردان فلسطینی، است که داستان عکاسی را روایت میکند که تلاش دارد میان نقشهای خود به عنوان پدر و روزنامهنگار تعادل برقرار کند؛ در حالی که واقعیتهای هولناک جنگ در غزه را ثبت میکند.
بحران عمیق روسیه نیز در چند فیلم جشنواره ونیز حضور پررنگی خواهد داشت.
یکی از این آثار «دوستان نامطلوب من: بخش دوم ـ تبعید» ساخته جولیا لوکتف است که زندگی روزنامهنگاران مستقل روس را در حدود ۱۳ کشور دنبال میکند؛ روزنامهنگارانی که در شرایط تبعید اجباری تلاش میکنند زندگی خود را ادامه دهند.
مشکلات و بحرانهای داخلی آمریکا در دوران ریاستجمهوری دونالد ترامپ نیز موضوع مستند کوتاه «آنها اینجا هستند» ساخته لورا پویتراس است.
این فیلم درباره اعتراضها در ایالت مینهسوتا علیه یورشهای اداره مهاجرت و گمرک است؛ یورشهایی که به بازداشت چهار هزار نفر و کشته شدن دو نفر منجر شد.
اسرائیل؛ یکی دیگر از موضوعات جنجالی جشنوارهها
اسرائیل همچنان یکی از موضوعات بحثبرانگیز در جشنوارههای سینمایی است.
آموس گیتای، کارگردان اسرائیلی که به دلیل ساخت آثاری درباره مناقشه اسرائیل و فلسطین از هر دو زاویه شناخته شده است، میگوید از حضور در جشنواره ونیز در سالی که جشنواره کن هیچ فیلمی با پرچم اسرائیل نداشت، خرسند است.
او میگوید: «وقتی این تصمیم بلافاصله و بدون هیچ تردیدی گرفته شد، بسیار تحتتأثیر قرار گرفتیم.»
فیلم «راه اورشلیم» ساخته آموس گیتای در جشنواره ونیز برای نخستین بار نمایش داده خواهد شد.
این فیلم میراث سیاسی اسحاق رابین، نخستوزیر اسرائیل، را بررسی میکند؛ سیاستمداری که در سال ۱۹۹۵، پس از امضای توافقهای تاریخی اسلو، توسط یک افراطگرای یهودی راستگرا ترور شد.
مستند تازه «نازا» ساخته یووال آبراهام و راشل زور، کارگردانان فیلم «سرزمینی غیر از این نیست»، نیز روز دوشنبه به بخش مسابقه جشنواره ونیز اضافه شد. انتظار میرود این فیلم بار دیگر بحثهای سیاسی داغی را به راه بیندازد.
این مستند که شبها روی پشتبامهای تلآویو فیلمبرداری شده، بر اساس خلاصه رسمی خود، «سامانههای پشت کشتار جمعی حسابشده غیرنظامیان فلسطینی در غزه توسط اسرائیل» را با جزئیات نشان میدهد.
وقتی سیاست بر خود فیلم سایه میاندازد
مانند بیشتر جشنوارهها، بخش عمده فیلمهایی که در ونیز به نمایش درمیآیند مستقیماً درباره سیاست نیستند.
با این حال، حتی برای این آثار نیز این خطر وجود دارد که «سیاست بتواند شروع به تحتالشعاع قرار دادن فیلم کند».
جاناتان راتر، مدیر شرکت روابط عمومی پریمیر در بریتانیا، میگوید: «مشکل این است که رسانهها این روزها بیش از پیش بر جملات کوتاه و تیترها متمرکز شدهاند.»
او اضافه میکند: «گاهی نوعی روزنامهنگاری تنبلانه است که برای جذب کلیک، بازیگران و کارگردانان را با پرسشهای سیاسی حساس و تحریکآمیز تحت فشار قرار دهیم تا جملاتی جنجالی بیان کنند.»
آندرهآ رومرو، پخشکننده ایتالیایی، نیز با این دیدگاه موافق است.
شرکت او امسال با پنج فیلم برای نمایش و معرفی در لیدو حاضر خواهد شد که یکی از آنها فیلم مهیج «نخستین زمان» با بازی رابرت پتینسون است.
رومرو میگوید: «مهم است که هنرمندان زمانی که حرف درست و صلاحیت لازم را دارند، موضع سیاسی خود را بیان کنند.»
با این حال، او معتقد است: «این اقدامی مدنی و مسئولانه است که بازیگران یا کارگردانان از اظهارنظر عمومی درباره موضوعاتی که درباره آنها احساس صلاحیت یا راحتی در بیان دیدگاه خود ندارند، خودداری کنند.»
تجربه سال گذشته؛ وقتی یک جایزه سیاسی شد
سال گذشته، الکساندر پین، رئیس هیئت داوران جشنواره ونیز، هنگامی که درباره موضعش نسبت به بحران انسانی در غزه مورد پرسش قرار گرفت، پاسخ داد: «صادقانه بگویم، احساس میکنم برای پاسخ دادن به این سؤال کمی آماده نیستم. من اینجا هستم تا درباره سینما داوری و صحبت کنم.»
پین در آغاز جشنواره با واکنش منفی گستردهای روبهرو نشد، اما در روزهای پایانی جشنواره، با موجی از پرسشهای سیاسی و تند خبرنگاران مواجه شد.
این واکنشها در پی تصمیم هیئت داوران برای اعطای شیر طلایی به درام خانوادگی «پدر، مادر، خواهر، برادر» ساخته جیم جارموش شکل گرفت؛ فیلمی که جایزه اصلی جشنواره را به جای فیلم «صدای هند رجب» ساخته کوثر بن هنیه، که داستانش در غزه میگذشت، دریافت کرد.
«صدای هند رجب» که شیر نقرهای را به دست آورد، پس از دریافت تشویق ایستاده ۲۲ دقیقهای که طولانیترین تشویق تاریخ جشنواره محسوب میشود، یکی از گزینههای قطعی برای دریافت جایزه اصلی تلقی میشد.
پین در پاسخ گفت: «ما به عنوان هیئت داوران، هر دو فیلم را به یک اندازه ارزشمند میدانیم؛ هر کدام به دلیل خاص خود.»
روزنامه ایتالیایی ایل سول ۲۴ اوره، پین را به دلیل «نداشتن شجاعت برای اهدای شیر طلایی به غزه» مورد انتقاد قرار داد؛ عبارتی که در تیتر این روزنامه آمده بود.
در حالی که تریشیا تاتل، مدیر هنری جشنواره برلین، که ۴۰ درصد بودجه آن توسط دولت آلمان تأمین میشود، در آستانه برکناری از سوی دولت قرار گرفته بود، باربرا از حواشی سیاسی سال گذشته در ونیز بدون آسیب جدی عبور کرد.
باربرا میگوید: «جشنواره، مانند تمام رویدادهای دوسالانه، فضایی باز برای گفتوگو و بحث میان هنرمندان و خلاقان است و تحت تأثیر سیاست قرار ندارد.»
ونیز؛ میدان تازه جدال بر سر هوش مصنوعی
احتمال دارد جشنواره ونیز در بحث درباره هوش مصنوعی نیز احساسات و واکنشهای شدیدی برانگیزد.
برای نخستین بار در میان مهمترین جشنوارههای سینمایی جهان، در فهرست فیلمهای ونیز اثری حضور دارد که تماماً با استفاده از هوش مصنوعی ساخته شده است.
«شجاع باش» یک پرتره ۹۰ دقیقهای از رنتسو روسو، بنیانگذار برند پوشاک دیزل، است که فرانچسکو کاروتسینی آن را کارگردانی کرده است.
باربرا هنگام اعلام حضور این فیلم در جشنواره گفت: «میخواهم این فیلم را به عنوان دعوتی برای همه مطرح کنم تا درباره این فکر کنند که هوش مصنوعی به عنوان یک ابزار چگونه میتواند امکانهای خلاقانه جدیدی را برای فیلمسازان ایجاد کند.»
این اظهارنظر ساده اما تحریککننده است؛ بهویژه در شرایطی که بحث درباره هوش مصنوعی با حرارت زیادی دنبال میشود.
باربرا تأکید کرد: «امروز وظیفه جشنوارهها این است که با این موضوع روبهرو شوند و از مرز پیشداوریهایی فراتر بروند که به نظر میرسد بر گفتوگو درباره این مسئله مسلط شدهاند.»
دیدگاه