آیا نقد نویسی قابل تدریس است؟

به گزارش سرنا و به نقل از ایسنا، مدرسه ملی سینمای ایران به تازگی دوره آموزش عالی «مطالعات فیلم: نظریه، نقد و تحلیل» را آغاز کرده است که جاناتان رزنبام منتقد سرشناس در عرصه سینما به عنوان نخستین مدرس در این دوره شرکت کرد و اخیرا امیرعلی نجومیان نیز تدریس آموزشی خود را به پایان رسانده است.

فرزاد موتمن یکی از فیلمسازانی بود که در تعدادی از جلسات برگزاری کارگاهها در زمان حضور رزنبام در کلاسها حضور داشته و از نزدیک با شیوه تدریس و سطح دانش هنرجویان آشنا شده است. این فیلمساز در گفتگو با ایسنا درباره ضرورت برگزاری کارگاههایی از این دست، شرح جایگاه نقد نویسی در حوزه سینما در جهان سوم، تاثیر گسترش شبکههای مجازی در حوزه نقدنویسی در ایران و برخی دیگر از مسائل مرتبط با این موضوع صحبت کرد.

* آقای موتمن به عنوان یک فیلمساز، در برخی از کارگاه های «مطالعات فیلم: نظریه، نقد و تحلیل» که به همت مدرسه ملی سینمای ایران در حال برگزاری است حضور داشته‌اید. وضعیت نقد در سینمای ایران و ضرورت برگزاری کارگاه هایی از این دست چیست؟

فرزاد موتمن: به اعتقاد من نقد فیلم هم مثل خود فیلمسازی است و برگزاری کلاسهای آموزش قطعا مفید است اما مقوله نقد نویسی واقعا پدیده ای نیست که قابل تدریس و تحصیل باشد. از همین رو شوق نوشتن و استدلال کردن و آنچه به عنوان نقد مطرح است باید در فرد وجود داشته باشد و به معنای واقعی و ذاتی منتقد باشد.

* با این اوصاف از نظر شما نقد یاد گرفتنی نیست؟

خیر واقعا یاد گرفتنی نیست. ببینید یک مشکلی که جامعه ما با آن مواجه است و من این مشکل را در جلساتی که کلاس روزنباوم حضور داشت هم دیدم و از جنس سوالات هنرجویان متوجه شدم این است که ما یک ملت مکانیک هستیم. به این معنا که ما ایرانیها خیلی زود یاد میگیریم ماشین، رادیو، موبایل و یا هر وسیله دیگر را تعمیر کنیم و مشکل اینجاست که فکر میکنیم همه چیز یاد گرفتنی است و فوت و فن دارد و کافی است فوت و فن آن را بلد باشیم. مثلا در کلاس روزنباوم سوال میشد که به نظر شما، چه زمانی میتوانیم بگوییم ریتم یک فیلم خوب نیست؟ واقعیت این است که نمی توان جواب روشنی به این پرسش داد. چون چارچوب خاصی برای این موضوع وجود ندارد. یعنی تصور این است چارچوب خاصی برای ریتم تند و یا کند در ساخت فیلم وجود دارد ولی چنین نیست و هر فیلمی که ریتم تندی داشته باشد لزوما فیلم خوب و مناسبی نیست.گاهی موقعیت فیلم، داستان و نوع روایت میطلبد فیلمی با ریتم تند ساخته شود و یا فیلمی با ریتم کند. کار منتقد هم تشخیص تناسب ریتم فیلم با حال و هوای داستان و شخصیتهای فیلم است. اما من در کارگاهها می دیدم که دانشجوها یکسری سئوالات از این دست میپرسیدند و رزنبام هم گیج می شد. بنابراین فکر می کنم نوعی گرایش که من نمی دانم از کجا نشات می گیرد در هنرجویان و دانشجویانی که سینما میخوانند وجود دارد که فکر میکنند برای آموختهها و دانش نسبی که کسب کردهاند، فوت کوزه گری مشخصی وجود دارد که اگر آن فوت را یاد بگیرند فیلمساز یا منتقد میشدند. واقعیت این است که چنین فوت و فنی وجود ندارد و اساسا سینما قواعد و قوانین مشخص و فوت و فن های عجیب و پیچیده ندارد. بخشهای فنی سینما در دو حوزه نقد نویسی و فیلمسازی را در طول 6 ماه می توان یاد گرفت. بقیه موارد نیز خودسازی فردی است و به فوت و فن کوزه گری ربطی ندارد و قضیه اصلا مکانیکی نیست.

* به همین دلایل است که در سالهای اخیر حوزه نقد در سینمای ایران وضعیت نابسامان و آشفته‌ای دارد؟

بله به خصوص در سالهای اخیر، نقد در حوزه سینمای ایران به سمت نوعی ژورنالیسم جنجالی رفته است. منتقد می خواهد در همان خط اول یا فیلم را به عرش ببرد، یا فیلمساز را به فرش بیاندازد و به تبع این ماجرا جای تحلیل فیلم در نقدهای سینمایی خالی است. ضمن اینکه به نظر من شاید دوره نقد، به آن مفهومی که پیشتر وجود داشت، گذشته است. شما اگر نوشتههای جاناتان روزنباوم را در شبکههای اجتماعی دنبال کنید، میبینید که مشغول بررسی فیلمهای شصت- هفتاد سال پیش است و این بررسی به این معنا نیست که رزنباوم توان نقد فیلم های معاصر را نداشته باشد. نه چنین نیست بلکه منظورم این است که روزنباوم اصولا فیلم را نقد نمیکند. بلکه اثر را برای مخاطب میشکافد و درست به همین دلیل است که در روزنباوم در کلاسها حرف خوبی زد و گفت که نقد خوب نقدی است که خواننده تا انتهای مطلب، متوجه نشود که منتقد از فیلم خوشش آمده است یا خیر. منتقد خوب کسی است که احساسات شخصی خود را در نوشتهها دخیل نکند؛ بلکه یک فیلم را از لحاظ فرم، معماری و زیبایی شناسی بازگو کند.

* در واقع به خط کشی درباره یک فیلم و بیان این مطلب که فیلم خوب و یا فیلم وجود دارد، اعتقادی ندارید؟

در سینمای جهان این خط کشی تقریبا وجود ندارد. من معتقدم که سالهای بسیار است شاید از اوایل دهه هشتاد در سینمای آمریکا و اروپا فیلمی ساخته نشده که بتوان گفت از نظر تکنیکی فیلم بدی بوده است. مثلا بگویند فیلمبرداری فیلم بد است. بنابراین فیلمهای استانداردی در دنیا وجود دارند. مگر اینکه یک فیلم خیلی فاجعهای پیدا شود. بنابراین سینما به لحاظ تکنیکی استانداردهایی پیدا کرده است که به راحتی نمی توان به یک فیلم برچسب بد بودن زد. به همین دلیل وقت آن رسیده که سینما را بهتر بشناسیم و فیلم ها را بیشتر باز کنیم. البته درباره فیلم های جهان سومی مثل کشور خودمان چنین نیست و هنوز می توانیم خط کشی های روشن تری داشته باشیم که چه فیلمی خوب و چه فیلمی بد است. ولی واقعا در فیلم های بین المللی چنین خط کشی ممکن نیست.

* بنابراین نقدنویسی هم در سینمای استاندارد و سینمای جهان سوم، متفاوت است.

در ایران اوضاع کمی پیچیده میشود. به این خاطر است که سینمای ایران به تبع جامعه مان، بافت ندارد. از آنجایی که جامعه ما بافت و فرم ندارد، در کشورمان روزنامه و مطبوعات اصولا کم خوانده میشوند. اگرچه در دهه شصت برخی از مجلات سینمایی ما تیراژ خوبی داشتند. مثلا ماهنامه فیلم، تیراژ هشتاد هزار نسخهای داشت که نسبت به دوران خود بد نیست . اما به نظر می رسد که این تیراژ، بیشتر ماحصل محدودیتهایی است که در دهه شصت وجود داشت و فیلم ها بدون اینکه تجاری باشند، خوب می فروختند. مثلا فیلم «خانه دوست کجاست» مرحوم کیارستمی هم در گیشه با استقبال مواجه می شد.

* البته تیراژ خوب برخی از رسانهها در آن دوران هم به این دلیل بود که تنوع رسانه وجود نداشت.

بله. در قیاس با امروز، این همه شبکه تلویزیونی و ماهوارهای و دی وی دی و ...نبود و در کنار سینما و شبکههای محدود تلویزیونی، یک ویدیو بود که به سختی مجوز حضور پیدا کرد و خب در چنین وضعیتی یک مجله سینمایی مورد استقبال زیاد مردم بود. ولی در شرایط فعلی میبینیم که تیراژ خیلی پایین تر است. روزنامهها در حد نیازمندیها مورد توجه مردم است. پس میتوان گفت که مردم نقد فیلم نمیخوانند بلکه نقد فیلم را خود ما سینماییها و مطبوعاتیها می خوانیم. درحالی که نقد فیلم در آمریکا خیلی تاثیرگذار و تعیین کننده است. چراکه وقتی نیویورک تایمز، واشنگتن پست، شیکاگو ریدرکه روزنباوم هم در آن نقد مینویسد، نقدی را منتشر میکند، اگر نقد منفی باشد، می تواند در گیشه فیلم تاثیر به شدت منفی بگذارد. سالها پیش در یک مصاحبهای با یکی از منتقدین نیویورک تایمز خواندم که در قراردادش ذکر شده بوده که حق ندارد در لس آنجلس زندگی کند. حق ندارد در هالیوود خانهای داشته باشد. حق ندارد با تهیهکنندگان و کارگردانان ارتباط مالی و مسافرتی داشته باشد. علتش این است که آنجا نقد یک فیلم روی فروش تاثیر بسیاری دارد. به همین خاطر منتقدینی که آنجا اعتبار زیادی کسب می کنند، عشق فیلمهای نابی هستند. آدمهایی مثل پائولین کی، روزنباوم، دادلی اندرو، کالین مک کی و خیلی های دیگر که تاثیرگذار هستند. اینها بینش سینمایی مخاطب را جهت می دهند. در ایران این اتفاق نمیافتد. بخاطر اینکه اساسا چنین علاقه ای به نقد وجود ندارد. الان در کشور ما منتقدها این همه دارند به ساخت کمدی های سطح پایین اعتراض میکنند اما می بینید که مردم اهمیتی نمی دهند و همین فیلم ها را در سالن های سینما میبینند. چون محیط پیرامون شان غمگینتر و عصبیتر از این حرفهاست که بخواهند فیلمهای جدی را در سینما دنبال کنند و فقط به قصد کمی خندیدن به سینما می روند و حرف منتقدان هم تاثیری روی مردم ندارد. در نتیجه متاسفانه نقدنویسی ما در خیلی از مواقع به خصوص در فضای مجازی به طرف نوعی زردنویسی رفته است. بعضی از منتقدان ما اگرچه اتفاقا منتقدان بدی نیستند و نظرگاههای خوبی هم دارند، بجای اینکه نقد فیلم بنویسند، سایتهایی را در فضای مجازی ایجاد کردهاند و کارشان شده خراب کردن فیلمسازها یا جنجال کردن سر رانتهایی که یک سینماگر گرفته است.