زندان سکندر، اعجوبه‌ معماری ایران در یزد

این اثر کهن در طول سال به ویژه در تعطیلات مختلف، پذیرای هزاران نفر از علاقه مندان به میراث گران بهای گذشتگان است؛ اثری جاودان و منحصر فرد که حتی نام آن نیز بسیاری از گردشگران را ترغیب به بازدید از آن می کند.

اطراف این بنا بافت تاریخی شهر یزد واقع است و مدرسه ضیاییه در میان این بافت نامی آشنا برای همگان است و سبک معماری و ساخت بنا جالب و دیدنی است و هر بیننده ای را محو تماشای خود می کند و معماری گنبد مدرسه ضیاییه نمونه ای از گنبدهای دوره مغول در ایران است .

این اثر در محله فهادان و در کنار بقعه دوازده امام یزد قرار دارد در سال ۶۳۱ هجری قمری ساخته شد و در سال ۷۰۵ ،توسط ضیاالدین حسین پدر شرف الدین علی یزدی تکمیل شد و گنبد بلند با خشت خام ساخته شده و دارای تزئینات و آرایش گچبری و نقاشی با آبرنک طلایی و لاجوردی است.

شبستان مدرسه، دارای محراب است و در اطراف صحن مدرسه، رواق هایی ساخته شده و ضلع غربی آن دارای رواق بزرگتر و محراب گچبری شده است و بنای مدرسه های کتیبه، حسینیان و تقلیدی یزد هم شباهت زیادی به ساختمان مدرسه ضیاییه این شهر دارد.

معماری زندان اسکندر

معماری این بنا به شیوه آذری و علاوه بر سادگی، خاص و زیبا است، استفاده از خشت خام در ساخت بنایی به این بزرگی و پابرجا ماندنش در طول قرون می تواند نشان دهنده مهارت معماران آن باشد.

البته بهره بردن از خشت خام در این اقلیم، دلیلی بر استقامت بنا در طی سال ها بوده است و در تزیین بنا، کاشی کاری های زیادی به کار نرفته است و از عناصر مهم زندان اسکندر، گنبدخانه و ایوان مرتفع آن است.

این بنا علاوه بر گنبد و گنبدخانه معروفش، از بخش هایی مانند میانسرا، ایوان در سه ضلع، اتاق های زیاد، اتاق بادگیر، شبستان، پایاب، چاه و سرداب وسط حیاط، تشکیل شده است.

یک حیاط بزرگ و کوچک در میان این بنا قرار دارد که اتاق ها و ایوان ها دورتادور آن ها قرار دارند، در زندان اسکندر، دو میان سرا و سه ایوان وجود دارد که سایر اجزای بنا در اطراف میانسرای بزرگ قرار گرفته اند و در میانسرا علاوه بر ایوانچه مقابلِ حجره ها، چهار ایوان بلندتر هم وجود دارد؛ گنبدخانه بنا هم به ایوان شرقی متصل است.

یکی از علل اهمیت این بنا، کاربرد شیوه ماهرانه در ساخت گنبدش است که باعث ایجاد مسیری جدید در ساخت مدارس اسلامی دوره مغول (اتابکان) بود و همچنین تزیینات گچبری، نقاشی و کتیبه های خاص، این بنا را منحصربه فرد کرده است.

ارتفاع گنبد مدرسه ضیائیه واقع در ضلع جنوبی بنا و از جنسِ خشت و گِل (احتمالا پوسته بیرونی آن از آجر ساخته شده) ۱۸ متر است، این گنبدِ دوپوسته پیوسته، به شکل نیم دایره توسط فیلپوش های (جهت گوشه سازی از این تکنیک استفاده می شود) چهارطرفه روی دیوارها قرار گرفته است.

به این شکل، فضای چهارضلعی به هشت و بعد هم شانزده ضلعی تقسیم شده است، گنبد بنای مدرسه ضیائیه نمونه ای عالی از اسکُنج یا سِکُنجِ (تکنیک گوشه سازی) ساده با طاقبندی محسوب می شود و دورتادور ساقه گنبد، قطاربندی زیبایی با آجر و کاشی معلقی دیده می شود و پوسته بیرونی گنبد دارای قوس شبدری تند است که هم ظاهر آن را زیبا کرده و هم توانایی حمل بار بالایی دارد.

موزه زندان اسکندر

درون گنبدخانه، سنگ قبرهای قدیمی و کتیبه هایی، پشت حفاظی شیشه ای قرار گرفته است و به عبارتی آن را به موزه ای کوچک تبدیل کرده اند.

برای حفظ ظاهر اولیه بنا، مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر، در سال های اخیر با خشت مرمت شده است و این بنا توسط سازمان میراث فرهنگی، با شماره ثبت ۷۷۰ در تاریخ ۲۳/۱۲/۱۳۴۶ ه.ش، در فهرست آثار ملی ایران قرار گرفت.

مدرسه ضیائیه یا زندان اسکندر نزدیک به بقعه دوازده امام/خانه لاری ها/مسجد چهل محراب/موزه سکه و مردم شناسی حیدرزاده/هتل سنتی فهادان/هتل کهن کاشانه یزد و مسجد جامع یزد قرار دارد.

استان یزد یک میلیون و ۴۰۰ هزار نفر جمعیت دارد.