چهرههایی که امسال از دنیا رفتند
سال ۱۴۰۴ با همه فراز و فرودها و روزهای تلخش رو به پایان است. در این سال حوزه ادبیات و کتاب شاهد درگذشت چهرههایی چون حسن کامشاد، کامران فانی، جلال خالق مطلق، موسی اسوار، سیروس پرهام و علی باباچاهی بود.
در آخرین ساعتهای سال ۱۴۰۴ به رسم هرساله یادی میکنیم از اهالی شعر و داستان و ترجمه و پژوهش که قلم بر زمین گذاشتند و این دنیا را ترک کردند.
علیرضا ذکاوتی قراگوزلو، نویسنده، پژوهشگر و مترجم که در ۱۳۲۲ در همدان متولد شده بود، ۲۰ فروردینماه در ۸۲ سالگی از دنیا رفت.
از جمله کتابهای او میتوان به «عرفانیات» و «عمر خیام» و ترجمه «تمدن اسلامی در قرن چهارم و پنجم» اشاره کرد. ذکاوتی جزء هیئت مؤلفین دائرةالمعارف تشیع بود و با بنیاد دائرةالمعارف اسلامی و دانشنامه جهان اسلام همکاری مداوم داشت. از او مقالههای بسیار زیادی در حوزه فرهنگ و دین در دست است.
سیدجعفر حمیدی، شاعر و استاد زبان و ادبیات فارسی، متولد ۵ آذرماه ۱۳۱۵ در بندر بوشهر بود که ۳۰ فروردینماه در ۸۹ سالگی از دنیا رفت.
«وصلت در سده تظلم» (۱۳۴۸)، «ابر بارانبار» (۱۳۵۳)، «ابراهیم، ابراهیم» (۱۳۵۸)، «از خون کبوتران» (۱۳۵۸)، «نهضت ابوسعید گناوهای» (۱۳۵۸)، «از سایه تا نشان» (۱۳۶۰)، «تاریخ اورشلیم (بیتالمقدس)» (۱۳۶۴)، «۳۳ غزل عرفانی فروغی بسطامی» (۱۳۶۹)، «آینه شروهسرایی» (۱۳۷۵)، «سعدی در کیش» (۱۳۷۶)، «بوشهر در مطبوعات عصر قاجار» (۱۳۷۸)، «فرهنگنامه بوشهر» (۱۳۸۰)، «سی بوشهر» (۱۳۸۱)، «دگرگوننامه» (۱۳۸۷)، «عاشقانههای هفتاد» (۱۳۸۸)، «منظومههایی برای خلیج فارس» (۱۳۸۸)، «میرمُهنّا» (۱۳۹۰)، «حافظ نوپرداز» (۱۳۹۳)، «فرهنگنامه شب» (۱۳۹۴)، «فرهنگ واژههای بوشهری» (۱۳۹۸)، «ایرج میرزا و شعر تعلیمی» (۱۳۹۹)، «خرنامه» (۱۳۹۹) و «بوشهر من» (۱۴۰۱) برخی از آثار منتشرشده دکتر سیدجعفر حمیدی است.
مریم مویدپور، مدرس دانشگاه و مترجم سال ۱۳۳۵ در رشت متولد شد و ششم اردیبهشتماه بر اثر بیماری سرطان در آلمان از دنیا رفت.
«روزی مثل امروز»، «بیتفاوتی دلنشین دنیا» و «ماه یخزده» از آثار پتر اشتام، «وسوسههای غربت» اثر ایلیا ترویانف، «سان ست» اثر کلاوس مودیک و «کمونیست موماتر» اثر میشائیل کلبرگ برخی از رمانهایی هستند که با ترجمه مریم مویدپور منتشر شدهاند.
شیوا ارسطویی متولد اردیبهشت ۱۳۴۰ در تهران، نویسنده، شاعر و مدرس داستاننویسی بود که ۱۷ اردیبهشتماه در ۶۴ سالگی درگذشت.
مجموعه داستانهای «آمده بودم با دخترم چای بخورم»، «آفتاب مهتاب» و «من دختر نیستم»، رمانهای «بیبی شهرزاد»، «افیون»، «او را که دیدم زیبا شدم»، «نسخه اول»، «آسمان خالی نیست»، «نینا»، «خوف» و «ولی دیوانهوار» و مجموعه شعرهای «گم» و «بیا تمامش کنیم» از آثار اوست.
شهرام شاهرختاش متولد سال ۱۳۲۷، شاعر و منتقدی بود که خبر درگذشت او ۲۳ اردیبهشت منتشر شد.
«خوابهای فلزی»، «شهر دشوار حنجرهها»، «فصل غلیظ گیسو»، «از این دریای ناپیدا کرانه» و «دست بر پیشانی ایام» کتابهای شعر منتشرشده او هستند.
حسن کامشاد، نویسنده، مترجم و پژوهشگر ادبیات فارسی متولد ۴ تیر ۱۳۰۴ در اصفهان بود که دوم خردادماه در صدسالگی از دنیا رفت.
از ترجمههای معروف کامشاد کتاب «دنیای سوفی» اثر یوستین گردر است. مهمترین ترجمۀ او «تاریخ چیست» اثر ه. ا. کار و مهمترین اثر تألیفی او «پایهگذاران نثر جدید» فارسی است. «درک یک پایان» و «حدیث نفس» از دیگر آثار کامشاد است.
بیژن اشتری، مترجم و روزنامهنگار متولد ۱۳۳۹، ۱۸ خرداد ۱۴۰۴ در سن ۶۴ سالگی در منزل خود درگذشت.
«تیم برتون»، «سینمای انگلستان»، «فرهنگ سینمای معاصر آمریکا» در دو مجلد، «زندگینامه بیل کلینتون» و «زندگینامه هیلاری کلینتون»، «حرمسرای قذافی»، «فرمانده؛ ونزوئلای هوگو چاوز»، «انور خوجه»، «دختر استالین»، «استالین؛ دربار تزار سرخ»، «لنین»، «ادبیات علیه استبداد»، «دستنوشتهها نمیسوزند»، «امید علیه امید» و «رفیق؛ زندگی و مرگ ارنستو چه گوارا» از جمله آثار ترجمهای او هستند.
مرتضی کاخی، شاعر و پژوهشگر ادبی و دیپلمات سابق متولد آبان سال ۱۳۱۷ در تربیت حیدریه بود که در ۸۶ سالگی درگذشت؛ نهم تیرماه خبر درگذشت او را ایسنا منتشر کرد اما کاخی ۹ ماه قبل یعنی در مهر ۱۳۰۳ در سکوت خبری درگذشته بود. در این مدت حتی دوستان او هم از خبر درگذشتش اطلاعی نداشتند.
«روشنتر از خاموشی» (گزیده شعر امروز ایران (۱۳۵۷ - ۱۳۰۰))، «آنتولوژی شعر معاصر ایران» و «باغ بیبرگی» (یادنامه مهدی اخوان ثالث) از آثار مشهور این دیپلمات سابق کشورمان است. از دیگر آثاری که توسط مرتضی کاخی منتشر شده است، به کتابهای «قدر مجموعه گل»، برگزیدهای از غزل فارسی از آغاز تا امروز همراه با شرح و توضیح، «گفتوگوی شاعران: مهدی اخوان ثالث، احمد شاملو، فروغ فرخزاد، سهراب سپهری، م. آزاد تهرانی» و همچنین «صدای حیرت بیدار؛ گفتوگوهای مهدی اخوان ثالث» میتوان اشاره کرد.
مهشید مشیری، فرهنگنویس، نویسنده و مترجم اسفند ۱۳۳۰ در تهران متولد شد و ۳۰ خرداد ۱۴۰۴ در پاریس از دنیا رفت.
ازجمله فرهنگهای فارسی تألیفشده توسط او میتوان به «فرهنگ الفبایی ـ قیاسی زبان فارسی»، «فرهنگ فشردۀ زبان فارسی»، «فرهنگ پیشدانشگاهی زبان فارسی»، «فرهنگ همگانی فارسی» و... اشاره کرد. فرهنگهای «افعال فرانسه» و «اطلس» (در پنج جلد) ازجمله آثار او در زمینۀ فرهنگهای دوزبانه است.
«فرهنگ آوایی ـ املایی زبان فارسی»، «فرهنگ واژههای اروپایی در فارسی»، «فرهنگ عشق و عرفان»، «فرهنگ موضوعی غزلهای سعدی»، «دایرهالمعارف، بازتابی از عالم کبیر»، «زبان، فرهنگ و ترجمه»، «فارسی و تهاجم زبانی»، «باباطاهر و خاک عالمگیر غربت»، «ضرباهنگ عشق در سخن سعدی و حافظ و مولوی» و «چهل سال شاعری» (نگاهی به شعر فریدون مشیری) از دیگر آثار او هستند. «آتشی هست...»، «آلما» و «زمزمۀ داوود» نیز آثار داستانی او هستند.
سیدابراهیم دیباجی، پژوهشگر و استاد زبان و ادبیات عرب، متولد ۱۳۱۵، دوم مردادماه در ۸۹ سالگی از دنیا رفت.
فهرست نسخههای خطی کتابخانه مجلس شورای ملی سابق، شماره دهم بخش یکم، (با همکاری عبدالحسین حائری و عالمه اوحدی)، فهرست نسخههای خطی کتابخانه خانقاه نعمتاللهی تهران (دو جلد)، فهرست مقالههای موجود در مجله دانشکده ادبیات دانشگاه تهران (بخش اول)، الجدید فی الصرف و النحو، بدایة البلاغة، ابن سینا به روایت اشکوری و اردکانی، تصحیح چهارده رساله فارسی عرفانی از صائنالدین ترکه اصفهانی (با همکاری دکتر موسوی)، تصحیح «المناهج فی المنطق» ابن ترکه، مدخل منطق لوکری، تصحیح بخش الهی «بیان الحق بضمان الصدق» لوکری، تصحیح «القبسات» میرداماد با همکاری پروفسور ایزوتسو و ...)، معجم المثنی، فرهنگ تحلیلی منطق صوری، موسوعة اصطلاحات العلوم و الفنون، فرهنگ تحلیلی معربات، فرهنگ تحلیلی علوم بلاغی، سهم معارف اسلامی در پدیداری سمانتیک و هرمنوتیک در جهان، فرهنگ تحلیلی علوم دستوری عربی، فرهنگ تحلیلی اصول فقه اسلامی، فرهنگ فلسفی ـ منطقی، دستور زبان تطبیقی عربی و فارسی، مقایسه غزلهای دیوان شمس با غزلهای حافظ، مولانا و حافظ، آثار و افکار ابن عربی در عارفان پس از او، سهم زبان فارسی در گسترش علوم بلاغی و سلسله مقالاتی در زمینه ادبیات و فلسفه در مجلههای مختلف از آثار اوست.
مریم حسینیان زاده اول فروردین سال ۱۳۵۴ در مشهد بود که پس از سالها مبارزه با بیماری سرطان دهم مردادماه درگذشت.
«بهار برایم کاموا بیاور»، «بانو گوزن»، «ما اینجا داریم میمیریم» و «نئوهاوکینگها یا سازش با سوراخهای جوراب مورچه» از آثار این نویسنده هستند. مجموعه داستانِ کوتاه «مار یا انگشت» و بازآفرینی داستانهای «منطقالطیر» برای نوجوانان (نشر پارسه) هم دیگر آثار اوست.
حسن صانعی، شاعر که متولد سال ۱۳۲۲ در ارومیه بود، چهارم مردادماه از دنیا رفت.
مجموعه شعرهای «شکوفه مینوشد باد»، «این رودخانه مال من است» و «جمعآوری آب در آبکش» از این شاعر نوگرا منتشر شده است.
موسی اسوار، ادیب، مترجم زبان عربی و عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسی، زادهٔ سوم مرداد ۱۳۳۲ بود که در پی دورهای بیماری چهارم شهریور از دنیا رفت.
«ماسه و کف و خدایان زمین»، «پیامبر و باغ پیامبر»، «عیسی پسر انسان»، «ستاره ها در دست»، «تا سبز شوم از عشق»، «تا هر وقت که برگردیم»، «از سرود باران تا مزامیر گل سرخ»، «اگر باران نیستی نازنین، درخت باش»، «سایههایی بر پنجره»، «درخت نخل و همسایهها»، «درختها و قتل مرزوق» و «ادبیات و تاریخنگاری آن» از جمله آثاری است که از موسی اسوار منتشر شده است.
سیروس پرهام متولد سوم بهمنماه ۱۳۰۷ در شیراز، مترجم، ویراستار، منتقد ادبی، هنرشناس، فرششناس و از بنیانگذاران سازمان اسناد ملی ایران بود که ۲۴ شهریورماه در ۹۷ سالگی درگذشت.
از آثار سیروس پرهام میتوان به «رئالیسم و ضدرئالیسم در ادبیات»، «کتابهایی که دنیا را تغییر دادند»(ویراستار)، «دستبافهای عشایری و روستایی فارس»(به همراه سیاوش آزادی)، «شاهکارهای فرشبافی فارس»، «گزیده اشعار والت ویتمن» و «ای آنکه اکنون مرا در دست داری» اشاره کرد.
ثمینه باغچهبان متولد ۴ فروردینِ ۱۳۰۶ در کودکستان «باغچه اطفال» تبریز، نویسندهٔ کودکان و نوجوانان و بنیانگذار مؤسسههای آموزشی و فرهنگی برای کودکان کمشنوا و ناشنوا، ۲۶ شهریور در ۹۷ سالگی از دنیا رفت.
«پل چوبی»، «نوروزها و بادبادکها»، «جم جمک برگ خزون»، «آفتاب مهتاب چه رنگه» و «روشنگر تاریکیها» (دربارهٔ پدرش جبار باغچهبان) از جمله آثار اوست. همچنین ارائه ترانه فولکلوریک «دویدم و دویدم» در قالب کتاب و تهیه ویدئو آن به زبان اشاره، و برگردان فارسی کتاب «پیمان جهانی» و تهیه ویدئویی به زبان اشاره از جمله دیگر کارهای اوست.
احمد قربانزاده، شاعر و نویسنده، متولد سال ۱۳۲۶ بود که ۱۶ مهرماه پس از چند سال عارضه در حنجره در ۷۸ سالگی از دنیا رفت.
مجموعه شعرهای «آن سوی فاصله»، «سپیدهدمان فروردین»، «شناسنامه»، «چشمانت آفریقا»، «امپراتور بیسرزمین»، «شعر معشوقه من است» و «مارینا»، مجموعه داستان «سرو»، «زلزله گسلان به روایت مطبوعات» و «تاریخ خمیران، مافان و اشبلاء در گذر زمان» از آثار احمد قربانزاده است.
محمود روحانی، قرآنپژوه و عضو هیأت امنای بنیاد دانشنامه بزرگ فارسی، متولد سال ۱۳۱۵ در مشهد، ۲۰ مهرماه در ۸۹ سالگی درگذشت.
کتاب «المعجم الاحصائی لألفاظ القرآن الکریم/ فرهنگ آماری کلمات قرآن کریم» در ۳ جلد شامل ۲۶۷۲ صفحه نوشته محمود روحانی، برگزیده جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران (۱۳۶۹)، کتاب برگزیده دانشگاههای کشور (۱۳۷۰) و رتبه اول مسابقه کتاب سومین جشنواره دهه فجر (۱۳۷۰) بوده است.
سپینود ناجیان، داستاننویس و فیلمنامهنویس، متولد سال ۱۳۵۰ در تهران، ۲۳ مهرماه پس از مبارزه با بیماری سرطان در ۵۴ سالگی درگذشت.
نخستین مجموعه داستانش، «سریرا، سیلیوا و دیگران» در سال ۱۳۸۸ چاپ شد. دومین اثرش «قصههایی که در چمدان جا نشدند» در سال ۱۳۹۴ پس از چاپ، از بازار کتاب جمعآوری شد.
قاسم مهرنیا متولد آذر ١٣٢٤ در محله خاور بجنورد بود که ۳۰ مهرماه در ۸۰ سالگی از دنیا رفت.
مهرنیا علاوه بر شعر و مدیحهسرایی در گردآوری و ثبت فرهنگ فولکلور و تاریخ شفاهی شمال خراسان، بازیها، آداب و سنن محلی و معرفی مشاهیر استان فعالیت داشت. این شاعر و مداح پیشکسوت از مؤسسان هیئت دیوانگان حسینی بجنورد بود.
ابوالقاسم فقیری، نویسنده و پژوهشگر فرهنگ عامه متولد ۱۳ خرداد سال ۱۳۱۶ در شیراز بود که ۲۰ آبانماه در ۸۸ سالگی درگذشت.
در زمینه داستان کتابهای «اجاق کور»، «خانه»، «خانه خودمان»، «دیو»، «با خودم در راه»، «بارونی»، «ننه پیرزن و عمو نوروز»، «آهو بچه خواب من»، «مردی که به حراج رفت» و «حکایاتی از ساکنین کوچه ایام هفته» از او منتشر شده است. همچنین در زمینه فرهنگ مردم فارس، این آثار از فقیری به چاپ رسیدهاند: «سیری در ترانههای محلی با تکیه به ترانههای محلی فارس»، «بازیهای مردم فارس»، «قصههای مردم فارس»، «آداب و رسوم نوروزی در فارس»، «واسونکهای شیرازی»، «عروسی در فارس» و «باورهای سرزمین مادریام».
مژده ساجدین، داستاننویس متولد سال ۱۳۴۹ بود که ۲۸ آبان در ۵۵ سالگی از دنیا رفت.
«شهرزاد چاه»، «سنگاب» و «بی رفت بی برگشت» از آثار بهجا مانده از ساجدین است.
کامران فانی متولد ۲۵ فروردین سال ۱۳۲۳ در قزوین، ادیب، مترجم، کتابشناس و فهرستنویس بود که ۲۲ آذرماه در ۸۱ سالگی از دنیا رفت.
برخی از آثار کامران فانی عبارتند از: سرعنوانهای موضوعی فارسی، ردهبندی تاریخ ایران، ردهبندی فلسفه اسلامی، فرهنگ موضوعی قرآن مجید، جنگ جهانی اول و دوم، دایرهالمعارف تشیع (نویسنده و ویراستار)، دانشنامه کودکان و نوجوانان، علم در تاریخ، جان برنال (ترجمه)، زردشت، سیاستمدار یا جادوگر؟، هنینگ (ترجمه)، سلوک روحی بتهوون، سالیوان (ترجمه)، خطابه پوشکین، داستایوفسکی (ترجمه)، مرغ دریایی، آنتوان چخوف (ترجمه)، آدمهای ماشینی: روباتها، کارل چاپک (ترجمه)، موش و گربه، گونتر گراس (ترجمه).
جواد صفینژاد، انسانشناس و جغرافیدان که به «پدر کاریز ایران» شهرت داشت، متولد نهم شهریور ۱۳۰۸ شمسی در شهرری بود و در دوم دیماه در ۹۶ سالگی از دنیا رفت.
از آثار این چهره فرهنگی و علمی میتوان به کتابهای «کتاب جهاننما(جغرافیای ایران و جهان)، رافائیل فلوغون، با همکاری غلامرضا سحاب، انتشارات دنیای جغرافیای سحاب»، «نظام سنتی آبیاری در نائین، انتشارات کمیته ملی آبیاری و زهکشی»، «مبانی جغرافیای انسانی، انتشارات امیرکبیر»، «پیشگامان جغرافیا در قلمرو اسلام» و... اشاره کرد.
عبدالحسین جلالیان، شاعر و حافظپژوه، اول فروردین ۱۳۰۷ در یزد به دنیا آمد و ۱۷ بهمن در ۹۷ سالگی از دنیا رفت.
«مثنوی بهروز و بهرام»، «ده ابرمرد بزرگ تاریخ ایران»، «نینواز اول» (احوال شمس تبریزی و سخنان او به شعر)، «در رکاب حافظ» و «گف مف» از آثار جلالیان است.
داور شیخاوندی، جامعهشناس، استاد دانشگاه و نویسنده و مترجم که روز ۲۱ بهمن ۱۴۰۴ در تهران درگذشت، متولد سال ۱۳۱۲ در اردبیل بود.
«پزشکی آفتزا و دردهای جامعه»، «ده مقاله از مارکس و انگلس»، «تکوین و تکوین هویت ایرانی»، «مدرسهزدایی از جامعه» و «سرگذشت یک خانواده مبارز» از جمله آثار شیخاوندی است.
علی باباچاهی، شاعر و منتقد ادبی، متولد سال ۱۳۲۱ در بندر کنگان استان بوشهر بود که چهارم اسفندماه در ۸۱ سالگی درگذشت.
او در طول فعالیت شعری خود به طرح «شعر پسانیمایی» پرداخت و بعداً «شعر در وضعیت دیگر» را مطرح کرد.
«در بیتکیهگاهی»، «جهان و روشناییهای غمناک»، «از نسل آفتاب»، «صدای شن»، «از خاکمان آفتاب برمیآید»، «آوای دریامردان»، «منزلهای دریا بینشان است»، «نم نم بارانم»، «عقل عذابم میدهد»، «قیافهام که خیلی مشکوک است»، «رفته بودم به صید نهنگ»، «پیکاسو در آبهای خلیج فارس»، «فقط از پریان دریایی زخم زبان نمیخورَد»، «هوش و حواس گُل شببو برای من کافیست»، «گُلِ بارانِ هزار روزه»، «دنیا اشتباه میکند»، «بیا گوشماهی جمع کنیم»، «به شیوه خودشان عاشق میشوند»، «باغ انار از اینطرف است»، «در غارهای پُر از نرگس»، «این کشتی پراسرار»، «اتاق بر آب راه میروم»، «قشنگی دنیا به همین است»، «آدمها در غروب اسم ندارند» و «آئورا و دیگران من» از مجموعه شعرهای او هستند.
غلامرضا ارژنگ، پژوهشگر و از دبیران و چهرههای موثر آموزش زبان فارسی متولد دوم آذرماه ۱۳۱۵ در قم بود که هشتم اسفندماه در ۸۹ سالگی از دنیا رفت.
دستور زبان فارسی، آیین نگارش، نگارش و سخنوری، دستور زبان فارسی، پنج گفتار دستوری، فرشتهٔ گندمزار و سیمرغ آفتاب، نگارشی از قصاید و غزلیات سعدی، آتشکده خاموش، شیوهٔ نگارشِ فارسی، ویرایش زبانی برای نثر فارسی امروز، گردآوری هزار و یک غزل شورانگیز از چهارصد شاعر کهن و معاصر، زبان و ادب فارسی فارسی عمومی دانشگاهها و شیوهنامهٔ رسمالخط فارسی برای کتابهای درسی و انتشارات آموزشی از جمله آثار ارژنگ است.
جلال خالقی مطلق، شاهنامهشناس و استاد دانشگاه متولد بیستم شهریور ۱۳۱۶ در تهران بود که هشتم اسفند در ۸۸ سالگی در آلمان درگذشت.
از دکتر خالقی علاوه بر تصحیح معروف او از شاهنامه فردوسی، چندین کتاب منتشر شده که دو مجلد آن مجموعه مقالات او با عناوین «سخنهای دیرینه» و «گُل رنجهای کهن» است که به موضوع فردوسی و شاهنامه میپردازد. همچنین «حماسه» (پدیدهشناسی تطبیقی شعر پهلوانی) و «ایرانیات در کتاب بزم فرزانگان» از جمله آنهاست.
تعداد دیگری از کتابهای خالقی مطلق این عنوانها هستند: «گزارش شاهنامه (جلد یک و دو)»، «واژهنامه شاهنامه»، «از شاهنامه تا خداینامه»، «واجشناسی شاهنامه»، «زن در شاهنامه»، «صد افسانه»، «زنان شاهنامه»، «شاهنامه و فرهنگ ایران»، «رستم و سهراب»، «فردوسی و شاهنامهسرایی»، «یادداشتهای شاهنامه فردوسی» و «نظامی گنجهای».
یونس تراکمه، داستاننویس و منتقد ادبی در سال ۱۳۲۶ در آبادان بهدنیا آمد و ۲۴ اسفندماه در ۷۸ سالگی از دنیا رفت.
او از اعضای حلقه ادبی تأثیرگذار «جُنگ اصفهان» بود. سالها داستان و مقاله نوشت و با نشریههای مختلف همکاری داشت. با اینهمه نخستین مجموعه داستانش را در آستانه ۶۰ سالگی منتشر کرد؛ «مکث آخر» مجموعه داستان کوتاه.
دیدگاه